Шэнэ дуунууд, шэнэ нэрэнүүд

Бүгэдэ Буряадай «Алтаргана-2026» гэһэн нааданай үедэ буряад эстрадна дуунай мүрысөөндэ хонгёо һайхан хоолойтой дуушад хаба шадалаа туршаха.

Энэ мүрысөө П. И. Чайковскиин нэрэмжэтэ Соёл уралигай колледж заншалта ёһоороо эмхидхэнэ. Бэлэдхэлэй бэлэн бэшэ асуудалнуудай талаар колледжын захирал Баир Борисович Турбяновта хандабабди.

— «Алтаргана» нааданай хэмжээндэ үнгэргэгдэдэг буряад эстрадна дуунай мүрысөө эмхидхэлгэдэ П. И. Чайковскиин нэрэмжэтэ Соёл уралигай колледж ямар үүргэтэй гээшэб?

— Манай колледж тус хэмжээ ябуулга эмхидхэлгэдэ шухала үүргэ дүүргэдэг юм. Буряад эстрадна дуунай мүрысөө һуралсалаймнай гуламта эмхидхэдэг заншалтай: шэлэн абалгын шата үнгэргэхэһөө эхилээд, жюриин гэшүүдые байгуулха, хабаадагшадые залан хүтэлбэрилхэ үүргэнүүдые дүүргэдэг. Оросой Холбоото Уласай можо нютагуудай, Монголой болон Хитадай олон дуушад энэ мүрысөөндэ хаба шадалаа туршадаг. Арба болон 10-һаа дээшэ наһатай хабаадагшад хоёр дуу буряадаараа гүйсэдхэдэг. Соёл уралигай һалбариин мэдээжэ хүнүүдһээ бүридэһэн мэргэжэнги жюриин гэшүүд дуушадай бэлиг шадабари сэгнэдэг юм.

— Эстрадна дуунай мүрысөө эмхидхэхэдээ, ямар бэрхэшээлнүүдтэй ушардаг гээшэбта?

— Хэмжээ ябуулгын өөрын онсо шэнжэнүүдһээ ба тэрэнэй хэмжээнһээ дулдыдажа, ямаршье мүрысөөн эмхидхэлэй талаар адлирхуу бэрхэшээлнүүдтэй байдаг. Тодорхойлбол, хабаадагшадые залан хүтэлбэрилгэ, жюри байгуулга, репертуарай эрилтэнүүд, мүнгэ һомололго, соёл уралигай тобьёг тэмдэг (культурный код) сахин хамгаалга г. м. болоно.

— Дуушадай мүрысөөндэ хабаадагшадые шэлэн абалга яажа үнгэргэгдэнэб?

— Можо нютаг бүхэн өөрын түлөөлэгшэдые эльгээнэ, эстрадна дуунай мүрысөөндэ табан дуушад оролсоно. Жэшээнь, Буряад оромнай уласайнгаа делегаци бэлдэнэ. Делегациин бүридэлдэ уласаа түлөөлхэ дуушад болон коллективүүд оронхой. Тиихэдэ уласай аймаг бүхэн баһал түлөөлэгшэдөө бэлдэнэ, тэдэнэй дунда эстрадна дуунай мүрысөөндэ хабаадагшадшье байжа болохо. Иимэ аргаар лэ Оросой Холбоото Уласай бусад можо нютагуудта, Монгол ба Хитад гүрэнүүдтэ хабаадагшад элирнэ.

Бидэ, буряад эстрадна дуунай мүрысөө эмхидхэгшэд хадаа, фестивалиин үедэ мүрысэхэ хабаадагшадые элирүүлээд байнабди.

«Буряад эстрадна дуу гүйсэдхэгшэд», «Буряад эстрадна дуунай авторнууд», «Эрхим видеоклип» гэһэн гурбан номинацида дуушад мүрысэхэ. «Буряад эстрадна дуу гүйсэдхэгшэд» гэһэн номинацида коллективүүд болон солистнууд гээд хубаарха. Солистнууд — 10-һаа 16 хүрэтэр, 17-һоо 34 хүрэтэр, 35 болон тэрээнһээ дээшэ; коллективүүд 10-һаа 16 хүрэтэр болон 17 ба тэрээнһээ дээшэ наһанай бүлэгүүдтэ хубаарха. «Буряад эстрадна дуунай авторнууд» гэһэн номинацида композиторнууд, дуунай үгэнүүдэй авторнууд болон аранжировко хэгшэд гэһэн шэглэлнүүдээр хубаарха.

— Мэргэжэлтэ жюриин гэшүүдэй бүридэл ямар байхаб? Хабаадагшад яажа сэгнэгдэхэб, сольно дуушад болон коллективүүдые сэгнэхэ талаар шухала илгаань ямар байхаб?

— Буряад Уласһаа жюриин бүридэлдэ хоёр хүн орохо, нэгэниинь жюриин түрүүлэгшэ болохо. Монголһоо хоёр хүн, Хитадһаа, Үбэр Байгалай хизаарһаа болон Эрхүү можоһоо нэгэ-нэгэ хүн жюридэ орохо. Тиимэһээ дуушадай мүрысөөн уласхоорондын хэмжээндэ сэгнэгдэхэ юм.

Солистнуудые сэгнэхэдээ, дуушан бүхэнэй өөрын өөрсэ маягта анхарал хандуулагдаха. Хэр сэбэрээр дууланаб, дуушанай хоолойн тембр хэр хүсэтэйб, амяа хэр зүбөөр абанаб, гүйсэдхэхы техникэнь ямар бэ (жэшээнь, мелизмүүд, вибрато), тайзан дээрэ бэеэ хэр харуулнаб, дуунайнгаа удха яажа дамжуулнаб гэхэ мэтые жюриин гэшүүд сэгнэхэ.

Коллективүүдые сэгнэхэдээ, бүлэг зониие нэгэ бүхэли мэтээр хараха болоно. Шухала шэнжэнүүдынь гэхэдэ, хэр зэргэ сэбэрээр, жэгдээр, ондо ондоо хоолойтой хүнүүд бэе бэеэ дарангүй, дуунай үгэнүүдые сэбэрээр үгүүлнэб, аранжировконь хэр орёоб, тиихэдэ тайзан дээрэ эмхи журамтайгаар бэеэ абана гү гэхэ мэтэ болоно. Ансамбльда тэдэнэр абяагаа ниилүүлэн, зохилдон тааранхай байха ёһотой ха юм. Нютаг нютагай илгаанууд байгаа юм ааб даа, тиигэбэшье хабаадагшад буряадаараа дуунуудые гүйсэдхэхэ гол зорилготой.

— Үнгэрһэн «Алтаргана» наадануудта танай колледж түлөөлһэн хабаадагшад ямар амжалтануудые туйлаһан бэ?

— Мүнөө үеын эстрадна дуунай мүрысөөн хододоо олон харагшадтай, мүрысөөндэ оролсохо дуратай олон хабаадагшадтай байдаг. П. И. Чайковскиин нэрэмжэтэ Соёл уралигай колледж дүүргэһэн гү, бэшэ гү гэжэ шухала бэшэ. Шухалань гэхэдэ, хабаадагшад буряад дуунуудаа, авторнуудаа, хүгжэм найруулагшадаа олондо мэдүүлнэ, танюулна, дэлгэрүүлнэ ха юм. 2024 ондо Монголой Булган аймагта болоһон мүрысөөндэ манай колледжын оюутад хабаадаа һэн. «Солист» гэһэн номинацида Жаргал Мункожапов алтан медальда хүртөө. «Ансамбль» гэһэн номинацида колледжын оюутан басагадһаа бүридэһэн «Сонор» ансамбль хабаадалсаа. Колледжымнай оюутад гансашье эстрадна дуунай мүрысөөндэ бэшэ, харин тиихэдэ арадай дуунай, «Дангина» болон бусадшье мүрысөөнүүдтэ оролсодог.

— Буряад хэлэеэ сахин хамгаалгада, хүгжөөлгэдэ мүрысөөн яажа нүлөөлнэб?

— Ямаршье наһанай хабаадагшад буряадаараа дуунуудые гүйсэдхэнэ, энэ түрэл хэлэеэ сахин хамгаалха хэрэгтэ туһатай. Буряад арадай дуу сахин хамгаалха, хүгжөөхэ хэрэгтэ анхарал хандуулжа, 1994 ондо фестиваль мүндэлһэн түүхэтэй. Хэнтэйн аймагай Дадал сомондо анха түрүүшынхиеэ арадай дуунай мүрысөөн эмхидхэгдээ һэн. Тэрэ гэһээр олон жэлнүүдшье үнгэрөө, фестиваль оло дахин эмхидхэгдээ, хабаадагшадай болон мүрысөөнүүдэй тоо олошороо.

Буряад арадаа нэгэдүүлхэ гэһэн ганса зорилго табигдана бэшэ, үшөө тиихэдэ буряад хэлэ, соёлоо дэлгэрүүлхэ зорилготойбди. Манай эмхидхэһэн мүрысөөнэй гол зорилго хадаа шэнэ буряад дуу гүйсэдхэлгэ болоно. 2024 онһоо хойшо мүндэлһэн шэнэ дуунуудые мүнөө шагнахабди.

— Энээнһээ урид фестивалиин үедэ шалгарһан бэлиг талаантай эдиршүүлые танай колледждо һурахыень уридаг байгаат. Энэ заншалаа алдаагүй гүт?

— Бидэ дуушадай мүрысөөндэ хабаадаһанай удаа хэн манай оюутан болохоор бэ гэжэ сэгнэдэгбди. Энэшье удаа 10-һаа 17 наһа хүрэтэр дуушадай дунда мүрысөөнэй түгэсхэлэй шатын һүүлээр Соёл уралигай колледжын тусхай шангуудые, сертификадуудые барюулхабди. Тиихэдээ дуушадта хабаатай таһагуудта түлбэригүйгөөр һурахыень урихабди. Ондоо можо нютагуудай талаан бэлигтэй дуушадые мүрысөөндэ хабаадахыень хүлеэн байнабди.

— Мүрысөөндэ бэлэдхэлэй һүүлшын шата хэр үнгэржэ байнаб?

— Мүнөө дээрээ ондо ондоо номинацинуудта, наһанай бүлэгүүдтэ 100-һаа дээшэ мэдүүлгэнүүд хабаадагшадһаа ороод байна. Байгша ондо хабаадагшадай тоо ехэ олон, иимэ байдал түрүүшынхиеэ болоно гээд хэлэлтэй. Г. Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Оперо болон баледэй театрта хоёр үдэрэй туршада шэлэн абалгын шата үнгэрхэ юм. Фестивалиин түрүүшын үдэр жээрэб таталган үнгэргэгдэжэ, тэрэнэй ёһоор хабаадагшад дуунуудаа гүйсэдхэхэ. Уласай түлөөлэгшэдэй талаар хэлээ һаа, бэлэн болонхойбди, шэнэ дуунууд захигданхай, костюмууд оёгдонхой, манай хүгжэмшэд аранжировконуудые бэлдэнхэй. Мүнөө репетицинүүд түлэг дундаа ябуулагдана, манай дуушад үндэр хэмжээндэ бэеэ харуулжа шадаха гэжэ хүлеэнэбди.

— «Алтаргана» фестивальда бэлэдхэл колледжын һуралсалай болон хүмүүжүүлгын түсэбүүдтэ оруулагданхай гү?

— Заатагүй, Соёл уралигай колледждо «Алтаргана» наадан шухала хэмжээ ябуулгануудай нэгэн болоно. Мүрысөө эмхидхэлгэдэ оюутадай, багшанарай эдэбхитэй хабаадалга, тиихэдэ өөдөөшье бусад номинацинуудаар мүрысөөндэ оролсохонь бидэндэ ехэ удха шанартай. Болбосоролой зорилго бэелүүлгэдэ «Алтаргана» нааданай түүхэтэ хэмжээ ябуулгануудта манай оюутад хабаадажа, хэгдэжэ байһан эдэ бүгэдэ ажал ехэ нүлөөтэй. Манай оюутад фестивалиин мүрысөөнүүдтэ амжалта туйлажа байдаг, тиимэһээ бидэ мүнөө гү, али удаадахи наадануудта хабаадахабди гэһэн бодол таһалдадаггүй.

— Танай колледж мэргэжэлэй шэглэлтэй һуралсалай эмхи хадаа бусад хабаадагшадта туһа хүргэдэг гүт?

— Туһалааб даа. Мүрысөөндэ хабаадаһан Буряадай түлөөлэгшэдэй амжалта туйлахань бидэндэ ехэ шухала. Жэшээнь, арадай дуунай мүрысөө Арадай уран бэлигэй уласай түб эмхидхэнэ. Соёл уралигай колледжын багшанар энэ хэмжээ ябуулгада эдэбхитэйгээр оролсоно: жюриин гэшүүдшье болоно, хабаадагшадые бэлдэлсэнэ, хатар табихадань туһа хүргэлсэнэ. Дэмбэрэлтэ ехэ энэ хэрэгтэ бидэнэр хабаадалсажа байхадаа баяртайбди.

— Байгша оной мүрысөөнһөө юу хүлеэнэбта?

— Бэлиг талаантай залуушуул ерэхэ гэжэ хүлеэнэбди. Шэнэ нэрэнүүдые элирүүлжэ, шэнэ хүгжэм шагнажа, буряад хэлээрээ бэшэдэг ирагуу найрагшадай, хүгжэм найруулагшадай зохёохы ажалтайнь танилсаха хүсэлтэйбди. Саашадаа энэ ажалынь зохёохы томо түсэлнүүд хүрэтэр ургаха ха юм. Соёл уралигай колледж «Алтаргана» нааданда хабаатай бүхы хэмжээ ябуулгануудта хабаадаха хүсэлтэй. Бидэ һуралсалайнгаа гуламта, багшанараа, соёл уралигаа, фестивалиин үнгэрхэ бүхы талмайнуудта ябуулһан ажалаа үндэр хэмжээндэ харуулха ёһотойбди.

Дарима Анандаева бэлдэбэ

Буряад үнэн, 2026 оной июниин 24 № 24 (22 581)