Буряад хэлэн — «Алтаргана» нааданай хэлэн Бүхы дэлхэйн монгол туургатанай нангин газар уһан Эзэн Чингис Хаанай тоонто нютаг Дадал сомондо буряад-монголшууд хүхюутэй зугаатай уулзажа, ушаржа, нюур шарайгаа харалсажа, ирагуу дуугаа дуулалдажа, эрын гурбан нааданда илагшадтаа магтаал солоёо дуудажа, сүн сагаан сэдьхэлээ сэлижэ, Хүхэ мүнхэ тэнгэридээ, хүрьһэтэ номин хангайдаа арюун сагаан сүүгээ, хатан харын дээжээ үргэжэ, алда сэнхир хадагаа альган дээрээ дэлгээжэ, арюун һүлдэтэ Алтаргана наадандаа сугларжа, үрэ зүрхэнэйнгөө уяртар буряад дуугаа дуулалдажа, сээжэ сэдьхэлээ сэлмээжэ, Алан-гуа эжынгээ захиһан захяа заабари гээшые һанажа, эбтэй эетэй сэнгүү зугаатай, һүр жабхалантай, баяр баясхалантай наадахамнай гээшэ. Хорин жэлэй саада тээ сэдьхэлэй дуудалгаар, зүрхэнэй зүнгөөр буряад арадай гүн гүнзэгыһөө мүндэлһэн энэ наадамнай буряад-монгол хүнүүдэй оюун ухаанда, эльгэ зүрхэндэ, сэдьхэл бодолдо сарашагүй мүр сараа үлөөгөө, туһа нэмэри болоо.
Би өөрөө 2002 онһоо хойшо «Алтаргана» нааданда хабааданаб. Түрүүшээр боложол байдаг зунай наадан шэнгеэр һанагдадаг, тиимээр лэ хандадаг байгааб. Харин 2008 ондо Эрхүүдэ болоходонь, Шэнэхээнһээ ерэһэн буряадуудаар суг хамта байрада байхадаа, тэдэнэй «Алтаргана» нааданда ямар нангинаар хандана гээшэб гэжэ гайхаад, бидэнэр нютаг дээрээ байһан буряадууд арһа мяхан дээрээ юушье үзөөгүй, юушье мэдэнэгүйбди гэжэ тэндэл ойлгоо һэмби. Түрэһэн нютаг нугаяа, түрэл түтимөө орхижо ошоһон буряад зоной үри һадаһад «Алтаргана» нааданда зорижо ерээд, ерэжэ шадаагүй үндэр наһатай үбгэ эсэгэнэрэйнгээ эльгээһэн һү, архи, сагаан эдеэнэй дээжэ Ойхон, Бархандаа, Байгал далайдаа үргэхэмнай гэхэдэнь, Ангар мүрэнэй эрьедэ сэбэрхэн талмай дээрэ зүүн тээшээ зүг шэгээ олоод, орон дэлхэйдээ, угай сахюусадтаа үргэжэ байхадаа, жаргал зоболон, түрмэ шорон, зөөдэл хахасал, уйдхар гуниг, хэлмэгдэлгын хатуу шэрүүн жэлнүүдые, энээхэн зуун жэл соо юу үзөөгүйб даа буряад арадни гэһэн бодол толгойдомни эжэлүүдгүй ороод, тэсэжэл байһан зүрхэмни хайрлаһандаа хайлашахал гээд, халуун нулимса хасарыем хайража байгаа бэлэй. Хэдэн жэл үнгэрөөшье һаань, мартахыншье аргагүй, уярангүй байханшье бэрхэтэй. Алтаргана нааданай хүхэ сэнхир туг бидэниие даллан дуудажа, өөдэнь үргэжэ, хүсэ шадал нэмээгээ, урма зориг бадаруулаа, ухаан бодолыемнай баяжуулаа гэжэ эндэ һууһан буряад-монгол хүн бүхэн намайе дэмжэн хэлэхэл байхат.
Бурхан багшын хайраар, алтан дэлхэйн үргэмжөөр, аба эжын буянгаар саг һайн тээшээ хубилжа, сагай эрхээр гурбан томо уласай дэбисхэр дээрэ гурбан тээшээ таһарһан буряад-монголшууд амгалан тайбан, эрхэ сүлөөтэй, хэнһээшье далтирхагүй тэнигэр амидаржа байнабди. Теэд мүнөө энэ үе сагта, даяаршалжа байһан дэлхэй дээрэ бидэнэй сэдьхэл зобооһон ямар асуудал байнаб гэхэдэ, эхэ буряад хэлэмнай. Буряад хэлэн — «Алтарганын» хэлэн. Түрэлхи хэлэеэ, үзэг бэшэгээ, урлаг соёлоо, домог түүхэеэ, ирагуу дуугаа, үльгэр онтохоноо үри бэедээ, аша гушанартаа дам саашань дамжуулжа шадахаяа байна гүбди, буряадууд? Монгол һайхан орондо байһан буряадууд тухай хэлэнэгүйб. Баяндун, Дашбалбар «Бага Алтарганада» ябахадаа, тэндэхи хүн зоноор уулзахадаа, сэбэр буряадаар хөөрэлдэхыень шагнаад, ямар гоё шэхэнэй шэмэг гээшэб гэжэ һайхашаагаа бэлэйб!
Агада, Эрхүүдэ, Улаан-Үдэдэ Алтарганын болоходо, найр наадые хүтэлэгшэ ото ородоор арад зондоо хандана. Шэнэхээнһээ, Монголһоо ерэһэн ород хэлэ мэдэхэгүй айлшадайнгаа тала харанагүй бшуу даа. Мориной соло, бүхын соло дуудажа шадахагүй, мэргэн һуршадаа барлаха гээшые мартанхай байнабди. Магтаал, соло дуудалга гээшэмнай нүүдэлшэ арадай соёлой нэгэ зүйл болоно ха юм. Энэ хадаа орхигдохогүй, һэргээгдэхэ ёһотой. Мориной түрүүлээд ерэхэдэ, эзэниинь мориёо хүтэлөөд, мориной соло дуудаха, мориёо магтахадаа, буряад хэлэнэй баялиг эндэл дуулдаха гээшэ. Буряад хэлэеэ мэдэхэгүй байгаа һаа, дуунай аялга, нугалбари, хэлэнэй элбэг баялигые яагаад харуулхаб?
Өөһэдынгөө юумэ өөһэдөөл хүндэлнэгүйбди. Бүхы сэдьхэл зүрхөөрөө орос болошоһон улад зон манай Буряад орондо олон болошоо. Булагаа шэргээһэн нютаг — нютаг бэшэ, хэлэеэ мартаһан арад — арад бэшэ. Хитад гүрэниие 300 жэл зонхилжо байһан манжа үндэстэн, манай монголшуудые һандаргааһан үндэстэн, өөрынгөө хэлэ голоод, орхёод, үзэг бэшэгээ, анханайнгаа түүхэ, зан заншалаа доромжолоод, дээрэлхыгээр хандаад байхадань, манжа хэлэн үгы болоо, хэлэгүй болоходоо бөө шажанааш мартаад, манжа үндэстэн үгы болоод, мүнөө сагта манжа хэлэн байһан юм гэжэ үсөөхэн тоотой эрдэмтэд энэ хэлэ шудалжа байна. Манжа үндэстэн Хитад гүрэн соо хайлашоо. Энээн тухай Хитадай Арадай Республикын арадай дуушан Айлтагүйн Нумаа абгай намда хөөрөө һэн. Иимэ ушар, иимэ аюул бидэнэй буряад-монголшуудай толгой дээрэ тудаад байхада, бидэ юу хэхэ ёһотойбибди? Мүнөө энэ сагта манай Буряад орондо буряад хэлэнэй талаар юун боложо байнаб гэжэ аха дүүдээ хэлээ, дуулгаагүй һаа, бэшэ хэндэ хэлэхэбиб.
Улаан-Үдэ хотын зарим һургуулинуудта түрэлхи хэлэеэ шудалхаяа болёод байна, буряад хэлэнэй багшанарые хахад салинтай болгоно, зарим багшанар ажалгүй байнабди хэдэн багшанар хонходоо һэн. Энэл сентябрь һара соо энээн тухай интернедээр дүүрэн бэшээ һэмби. Һанамжаяа олоороо бэшэхэ байха, намайе дэмжэхэ байха гэжэ һанажа, найдаһамни дэмыл байгаа һэн. Буряад зон айран гэжэ хэлэхэдэ ямар юм даа, даншье һаа номгон зон гэжэ би һанадагби. Түрэлхи хэлыемнай хашажа, яагшабта буряад хэлэеэ хүүгэдтээ үлдээхээ һанаа юм һаа, түрэлхид, багшанар өөһэдөөл оролдогты гээд, урдажа байһан уһан руу шэдэжэрхёод, шэнгэнэ гү, али тамараад гарагша гү гэжэ эрье дээрэһээ хаража байхадань, яахаб даа, хайрата буряад арадни абяагүйхэн ноёдой хэлэһэн энэ үгые шагнаад, түрэл хэлэеэ хамгаалжа шиидшье гэжэ хэлэхэ гансашье үгэгүй байнал даа. Засаг түрын дэмжэлгэгүйгөөр, мүнгэ алта һомололгогүйгөөр яагаад буряад хэлэн тэнхээ орожо, амидырхаб даа.
Залуушуулнай өөһэдөө буряад хэлэеэ мэдэхэгүй, юугээ алдажа, яажа төөрихэеэ байһанаа юу ойлгохоб даа, гүрэнэй тэдхэмжэдэ гараадүй хүн зомнай ажалтай, үри бэеынгээ хоолой тэжээхэ ёһотой, ажалтай хүн
ажалдаа шүдөөрөөшье аһалдаад, мүнгэ олохын түлөө шармайна ха юм даа.
Засаг түрын урдаһаа юуб даа хэлээд, ажалгүй үлэхэ туйладаа хүрэхэ ха юм. 12 сарын хуралай урда тээ, нам шэнги нюур шарайтай хүн зон абяагүй бү байял, бү айял даа, һанаһанаа хэлэел даа, буряад хэлэеэ бидэнэй хамгаалаагүй һаа, хэн абархаб, даншье һаа түни түбшэнөөр, хэбтэһэн хони бодхоохогүйгөөр бү байял даа гэжэш байжа хандаа бэлэйб.
Декабриин 4-дэ засаг түрын газарта Олониитын ниигэм дээрэ буряад хэлэн тухай зүбшэн хэлсэлгэ боложо байтар, Соколов обогтой ород хүн бодоод, «Буряад Республикада ородууд олонхинь байнабди, тэрээн тухай таанад нэгэшье, ойр зуурашье бү мартагты» — гэжэ занажа, бадашажа, һүрөөтэй шангаар хэлэхэдэнь, би буряад дэгэлээ үмдэхэдөө зүрхэтэй болошоо юм гүб, гэнтэ мэдэхэдээ урда гарашаһан үгэ хэлээб: «Буряад Эхэ орондоо байгаад, түрэһэн газар уһан дээрээ байгаад энэ хүндэ шангаар бадашуулаад, юундэ шугшылдажа уруугаа хараад һуунабта? Үри бэеэ, ашанар зээнэрээ, хойто үетэнөө өөрынгөө түрэл эхэ хэлэндэ һургаха эрхэгүй, юун гэһэн арад гээшэбибди? Эндэ һууһан хүн бүхэн һайса бодолго бодогты… Чимит Цыдендамбаевай «Банзарай хүбүүн Доржо» гэһэн зохёол һүүлшынхиеэ 1964 ондо хэблэгдээ, харин Даширабдан Батожабайн «Төөригдэһэн хуби заяан» роман 1985 ондо һүүлшынхиеэ хэблэгдэһэн байна. 30−50 жэлэй хугасаа соо арадаймнай дээжэ зохёолнууд хэблэгдээгүй байна. Хаанаһаа үхибүүд буряад хэлэндэ дурлахаб даа?
Һүрөөтэ 1937 оной хэлмэгдэлгын жэлнүүдтэ буряад арадай эрхим хүбүүд, басагадые түрмэ шороондо хаажа, хардажа, хюдажа байһан хүнүүд уг унгяараа үгы болоһон гэжэ мэдэнэт. Уг гарбалынь, уг удамынь үндэһөөрөө үгы болонхой. Энээн тухай нютаг бүхэндэ арад зон хөөрэлдэжэл байдаг.
Энээн тухай һайса бодолго бодогты. Мүнөөдэр буряад хэлэеэ үри бэедээ, аша зээнэртээ дамжуулжа шадахаяа байна гүбди? Буряад хэлэ мэдэхэ, үльгэр домогоо уншадаг хүнүүд үсөөржэл байна. Түрэл эхэ хэлэеэ газаашалжа, абарха аршалхын түлөө юушье хэнгүй байһан хүнүүд, түрэһэн эхэеэ газаа абаад, саһан шуурган руу түлхижэ үлдэһэнтэй адли гээшэ".
Декабриин 5-да депутадуудай хуралдаа орожо ябахадань, Арадай Хуралай гэшхүүр дээрэ зогсоод «Буряад хэлэеэ аршалыт даа!» гэжэ ородоор, буряадаар депутадуудта хандажа байхадамни, сагдаа ерээд, эндэһээ зайла, хүгшэн, үгы һааш шамайе «кутузка» абаашахамнай гэхэдэнь, абааша, абааша, агшан зуура соо бүхы дэлхэй дүүрэн интернедээр минии нүхэд мэдээд байха гэхэдэмни, ойром хүрөөгүй. Харин намтай адли «Депутадууд, буряад хэлэ аршалыт!» гэһэн уряатай зогсоһон Сергей Банаевые дуудаха газартань дуудаа, мүшхэхэ газартань мүшхөө һэн.
Наһатай багша хүниие нилээд һанаан үнөөн болгоод, талаан болоходо ухаатай буряад басаган прокурор байжа, гэм зэмэгүй гэжэ шиидхэбэри гаргаһан байна.Буряад хэлэнэй түлөө тэмсээндэ залуушуул олоороо оролсодог боложо байна. Этигэл найдабари түрүүлһэн «Найдал» гэжэ зохидхон нэрэтэй фондын эхи табиһан «Грантнуудай фестиваль» гурбан һара соо үргэлжэлөөд, бидэ мүрысэгшэд нилээд ехэ ажал хэжэ, шүүлтэ, шалгалта гаража, гурбан ехэ дабаа дабажа, 18 зүрхэтэйшүүл илалта туйлажа, мартын 21-дэ Буряад драмын театрай тайзан дээрэ туд тудтаа 20 000, 30 000, 50 000 түхэригэй грантда хүртэбэт гэһэн үнэмшэлгэнүүдые гартаа баряа бэлэйбди.
Түрүүн 100 гаран хүнүүд байгаабди, һагшагдаһаар үлэһэн бидэндэ хөөрэлдөө, заабари, уулзалгануудые эмхидхэжэ, мүрысэгшэдэй ухаан бодол соо бүрилдэжэ байһан хүсэл зорилго ямар аргаар бүтэхэ гээшэб, энэ һанаашалгаа бүтээхын тулада яажа зүб мүрөөр, удхатайгаар грант гээшые бэшэдэг, бэлдэдэг юм гэжэ заажа, һургажа туһалаа юм.
Залуушуулда бэлэн байжашье болоо, харин наһатай болоһон нам шэнги хүндэ энэ тэмсээн гайтайхан лэ байгаа.
«Эрхим Интернет-проект» гэжэ номинацида илахань бэлэгүй байгаа. Юундэб гэхэдэ мүнөө сагай эрилтээр арга боломжонуудые хэрэглэжэ, ухаагаа гүйлгэжэ ажалаа хэхэ, видеобэшэлгэнүүдээ нарин нягтаар, зохидхоноор залгажа табиха гэхэ мэтэ гайтайхан ажал хээбди. Энэ ажалдамни фейсбук соо нүхэд болоһон Марина Юрьевна Белоусова, хүбүүдни Эрдэм Бальжинимаев, Бальжинима Батоев гэгшэд аргагүй ехэ туһаламжа үзүүлээ юм. Гурба дахин шүүгшэдэй урда өөрынгөө «Мүнгэн тобшо» тухай хөөрэхэдөө, буряад дэгэлээ, улаан залаатай малгайгаа үмдөөд, ородшье шүүгшэ байг буряадаараа хэлээд лэ байхадаа, зүрхэтэйш болоноб, ухаамниш һайнаар хүдэлһэн шэнги байгаа һэн.
«Мүнгэн тобшо» сайтаяа харуулхадаа, видеобэшэлгэ, гэрэл зураг, толилолго гээд харуулнаб. Тиихэдээ, Буряад Республика соо хаана юун болоноб ябажал байдагби. 3 сарда Түнхэнэй аймаг, 4 сарда Яруунын, Хориин аймагуудаар, 5 сарда Хурамхаанай аймаг һонин һорьмой бэшээд, Интернедээр дүүрэн табинаб.
Улаан-Yдэ хотын «Солонго» гэhэн хүүгэдэй сэсэрлигтэ hуралсалай ба хүмүүжүүлгын олон шэглэлээр ехэ ажал ябуулагдадаг юм. Эндэ юун һонин бэ гэхэдэ, ород үхибүүд буряадуудһаа бэрхээр, торьдиһогүй шүлэг уншахань гоё байгаа. Энэ сэсэрлигтэ алиш яһанай үхибүүдтэ буряад хэлэ заадаг юм. Сагаалганай үдэрнүүдтэ ошожо Сагаан һарын угтамжа харуулхадань, ород, буряад, татаар хүбүүд басагад буряадаар шүлэг уншажа, дуу дуулажа, юрөөл, магтаал хэлэжэ байхадань, һонирхоод видеобэшэлгэ, гэрэл зурагуудые интернедтэ табихадамни, дэлхэйн булан бүхэнһөө дэмжэлгын мэдээнүүд ерээ һэн. Ородой, буряадай һайндэрнүүдтэ зорюулагдаһан «Сагаалган», ород арадай «Масленица» hайндэрнуудые, «Эдир Гэсэр ба Дангина», «Добрый Молодец и Русская Краса» гэhэн туршалга тэмсээнүүдые бүтээдэг байна. Энэ hайндэрнүүдтэ үхибүүд аба эжытэеэ бэлдэдэг, эдэбхитэй хабаададаг, дуратайгаар бэлиг шадабарияа харуулдаг юм. Мүнөө жэл һургуулида 1-хи ангида һураха үхибүүдээ һургуулинуудта абаашаад, хүүгэдэй сэсэрлигтэ буряад хэлэ үзэһэн, хүбүүндээ буряад хэлэ үзүүлхээ һананабди гэхэдэнь, олон түрэлхидтэ «манай һургуулида буряад хэлэ үзэдэггүй» гэжэ харюу абаад, үхибүүдшье, аба эжыньшье голхорһон ушар байнал даа.
Буряад түрэлхи хэлэнэйнгээ хосорхо туйлдаа хүрөөд байхада, энэ амин шухала асуудалаар юу хэхэ ёһотойбибди? Нэн түрүүн бүлэ соогоо аша гушанартаа зааха, эхэ буряад хэлэндээ эльгэтэйгээр хүмүүжүүлхэ шухала, даяаршалжа байгаа энэ дэлхэй дээрэ өөрын нюур шарайн онсолигоо хадагалжа, би буряад хүн гээшэб, өөрын түхэлтэй, өөрын дуу хүгжэмтэй, өөһэдын эрдэм номтой арад зон гээшэбди гэжэ элирхэйлхэ, буряад хэлэнэй түлөө тэмсэлээ олон улсын хэмжээндэ гаргаха, ондоо арадуудай ухаатай сэсэн хүнүүдтэ хандаха, дэмжэхыень уряалха, дэлхэйн олон арадууд соо гадаада гүрэндэ амидаржа байгаа монголшуудаа уряалха туһалыт даа, дэмжыт даа гэжэ хандаха байгаабди.
Наранай туяа доро алталмалаар харагдадаг алтан шаргал холтоһонһоо боложо Алтаргана гэжэ нэрлэгдэһэн, бута бутаар ургадаг, шарахан сэсэгтэй, түхэреэхэн набшаһатай, ааяма халуунда гандаагүй, намарай ольбондо даараагүй, шэмэрүүн хүйтэндэ хүлдөөгүй, үхэр малда шэмэ тэжээл боложо эдигдээшье һаа, бүхэ үндэһэнһөө дахин ургадаг, үндэһөөрөө үлхэлдэһэн алтаргана, эшэнь татаашье һаа, ходорхогүй,
угзараашье һаа абтахагүй, отолоошье һаа таһархагүй, тиимэл шангаһаа шанга, бүхэһөө бүхэ ургамал буряад арадай Алтаргана нааданай арюун һүлдэ болоһониинь гүн гүнзэгы удхатай байна.
Номгон даруу зантай, тэнигэр уужам сээжэ сэдьхэлтэй, «эмээлтые багтааха эрэшүүлтэй", эльгэ нимгэн эхэнэрнүүдтэй буряад-монголшууд алтарганадаа адлихан бэе бэедээ найдамтай түшэг тулгуури боложо, эбтэй эетэйхэн ажаһуухамнай болтогой! Арюун һүлдэтэ Алтаргана наадамнай мандатугай!
Улаалзай хүбдүүдэй бэри, Сагаангууд омогой
Бальжинимын Намжилма.
«Буриад судлал» академиин сэтгүүлдэ № 5 толилогдоһон юм. 2014 оной
июлиин 16-да Улаан-Баатарта Улас хоорондын эрдэм-шэнжэлгын хуралдаан
болоо һэн. Тэндэ энэ элидхэл хэлээ һэнби.
Би өөрөө 2002 онһоо хойшо «Алтаргана» нааданда хабааданаб. Түрүүшээр боложол байдаг зунай наадан шэнгеэр һанагдадаг, тиимээр лэ хандадаг байгааб. Харин 2008 ондо Эрхүүдэ болоходонь, Шэнэхээнһээ ерэһэн буряадуудаар суг хамта байрада байхадаа, тэдэнэй «Алтаргана» нааданда ямар нангинаар хандана гээшэб гэжэ гайхаад, бидэнэр нютаг дээрээ байһан буряадууд арһа мяхан дээрээ юушье үзөөгүй, юушье мэдэнэгүйбди гэжэ тэндэл ойлгоо һэмби. Түрэһэн нютаг нугаяа, түрэл түтимөө орхижо ошоһон буряад зоной үри һадаһад «Алтаргана» нааданда зорижо ерээд, ерэжэ шадаагүй үндэр наһатай үбгэ эсэгэнэрэйнгээ эльгээһэн һү, архи, сагаан эдеэнэй дээжэ Ойхон, Бархандаа, Байгал далайдаа үргэхэмнай гэхэдэнь, Ангар мүрэнэй эрьедэ сэбэрхэн талмай дээрэ зүүн тээшээ зүг шэгээ олоод, орон дэлхэйдээ, угай сахюусадтаа үргэжэ байхадаа, жаргал зоболон, түрмэ шорон, зөөдэл хахасал, уйдхар гуниг, хэлмэгдэлгын хатуу шэрүүн жэлнүүдые, энээхэн зуун жэл соо юу үзөөгүйб даа буряад арадни гэһэн бодол толгойдомни эжэлүүдгүй ороод, тэсэжэл байһан зүрхэмни хайрлаһандаа хайлашахал гээд, халуун нулимса хасарыем хайража байгаа бэлэй. Хэдэн жэл үнгэрөөшье һаань, мартахыншье аргагүй, уярангүй байханшье бэрхэтэй. Алтаргана нааданай хүхэ сэнхир туг бидэниие даллан дуудажа, өөдэнь үргэжэ, хүсэ шадал нэмээгээ, урма зориг бадаруулаа, ухаан бодолыемнай баяжуулаа гэжэ эндэ һууһан буряад-монгол хүн бүхэн намайе дэмжэн хэлэхэл байхат.
Бурхан багшын хайраар, алтан дэлхэйн үргэмжөөр, аба эжын буянгаар саг һайн тээшээ хубилжа, сагай эрхээр гурбан томо уласай дэбисхэр дээрэ гурбан тээшээ таһарһан буряад-монголшууд амгалан тайбан, эрхэ сүлөөтэй, хэнһээшье далтирхагүй тэнигэр амидаржа байнабди. Теэд мүнөө энэ үе сагта, даяаршалжа байһан дэлхэй дээрэ бидэнэй сэдьхэл зобооһон ямар асуудал байнаб гэхэдэ, эхэ буряад хэлэмнай. Буряад хэлэн — «Алтарганын» хэлэн. Түрэлхи хэлэеэ, үзэг бэшэгээ, урлаг соёлоо, домог түүхэеэ, ирагуу дуугаа, үльгэр онтохоноо үри бэедээ, аша гушанартаа дам саашань дамжуулжа шадахаяа байна гүбди, буряадууд? Монгол һайхан орондо байһан буряадууд тухай хэлэнэгүйб. Баяндун, Дашбалбар «Бага Алтарганада» ябахадаа, тэндэхи хүн зоноор уулзахадаа, сэбэр буряадаар хөөрэлдэхыень шагнаад, ямар гоё шэхэнэй шэмэг гээшэб гэжэ һайхашаагаа бэлэйб!
Агада, Эрхүүдэ, Улаан-Үдэдэ Алтарганын болоходо, найр наадые хүтэлэгшэ ото ородоор арад зондоо хандана. Шэнэхээнһээ, Монголһоо ерэһэн ород хэлэ мэдэхэгүй айлшадайнгаа тала харанагүй бшуу даа. Мориной соло, бүхын соло дуудажа шадахагүй, мэргэн һуршадаа барлаха гээшые мартанхай байнабди. Магтаал, соло дуудалга гээшэмнай нүүдэлшэ арадай соёлой нэгэ зүйл болоно ха юм. Энэ хадаа орхигдохогүй, һэргээгдэхэ ёһотой. Мориной түрүүлээд ерэхэдэ, эзэниинь мориёо хүтэлөөд, мориной соло дуудаха, мориёо магтахадаа, буряад хэлэнэй баялиг эндэл дуулдаха гээшэ. Буряад хэлэеэ мэдэхэгүй байгаа һаа, дуунай аялга, нугалбари, хэлэнэй элбэг баялигые яагаад харуулхаб?
Өөһэдынгөө юумэ өөһэдөөл хүндэлнэгүйбди. Бүхы сэдьхэл зүрхөөрөө орос болошоһон улад зон манай Буряад орондо олон болошоо. Булагаа шэргээһэн нютаг — нютаг бэшэ, хэлэеэ мартаһан арад — арад бэшэ. Хитад гүрэниие 300 жэл зонхилжо байһан манжа үндэстэн, манай монголшуудые һандаргааһан үндэстэн, өөрынгөө хэлэ голоод, орхёод, үзэг бэшэгээ, анханайнгаа түүхэ, зан заншалаа доромжолоод, дээрэлхыгээр хандаад байхадань, манжа хэлэн үгы болоо, хэлэгүй болоходоо бөө шажанааш мартаад, манжа үндэстэн үгы болоод, мүнөө сагта манжа хэлэн байһан юм гэжэ үсөөхэн тоотой эрдэмтэд энэ хэлэ шудалжа байна. Манжа үндэстэн Хитад гүрэн соо хайлашоо. Энээн тухай Хитадай Арадай Республикын арадай дуушан Айлтагүйн Нумаа абгай намда хөөрөө һэн. Иимэ ушар, иимэ аюул бидэнэй буряад-монголшуудай толгой дээрэ тудаад байхада, бидэ юу хэхэ ёһотойбибди? Мүнөө энэ сагта манай Буряад орондо буряад хэлэнэй талаар юун боложо байнаб гэжэ аха дүүдээ хэлээ, дуулгаагүй һаа, бэшэ хэндэ хэлэхэбиб.
Улаан-Үдэ хотын зарим һургуулинуудта түрэлхи хэлэеэ шудалхаяа болёод байна, буряад хэлэнэй багшанарые хахад салинтай болгоно, зарим багшанар ажалгүй байнабди хэдэн багшанар хонходоо һэн. Энэл сентябрь һара соо энээн тухай интернедээр дүүрэн бэшээ һэмби. Һанамжаяа олоороо бэшэхэ байха, намайе дэмжэхэ байха гэжэ һанажа, найдаһамни дэмыл байгаа һэн. Буряад зон айран гэжэ хэлэхэдэ ямар юм даа, даншье һаа номгон зон гэжэ би һанадагби. Түрэлхи хэлыемнай хашажа, яагшабта буряад хэлэеэ хүүгэдтээ үлдээхээ һанаа юм һаа, түрэлхид, багшанар өөһэдөөл оролдогты гээд, урдажа байһан уһан руу шэдэжэрхёод, шэнгэнэ гү, али тамараад гарагша гү гэжэ эрье дээрэһээ хаража байхадань, яахаб даа, хайрата буряад арадни абяагүйхэн ноёдой хэлэһэн энэ үгые шагнаад, түрэл хэлэеэ хамгаалжа шиидшье гэжэ хэлэхэ гансашье үгэгүй байнал даа. Засаг түрын дэмжэлгэгүйгөөр, мүнгэ алта һомололгогүйгөөр яагаад буряад хэлэн тэнхээ орожо, амидырхаб даа.
Залуушуулнай өөһэдөө буряад хэлэеэ мэдэхэгүй, юугээ алдажа, яажа төөрихэеэ байһанаа юу ойлгохоб даа, гүрэнэй тэдхэмжэдэ гараадүй хүн зомнай ажалтай, үри бэеынгээ хоолой тэжээхэ ёһотой, ажалтай хүн
ажалдаа шүдөөрөөшье аһалдаад, мүнгэ олохын түлөө шармайна ха юм даа.
Засаг түрын урдаһаа юуб даа хэлээд, ажалгүй үлэхэ туйладаа хүрэхэ ха юм. 12 сарын хуралай урда тээ, нам шэнги нюур шарайтай хүн зон абяагүй бү байял, бү айял даа, һанаһанаа хэлэел даа, буряад хэлэеэ бидэнэй хамгаалаагүй һаа, хэн абархаб, даншье һаа түни түбшэнөөр, хэбтэһэн хони бодхоохогүйгөөр бү байял даа гэжэш байжа хандаа бэлэйб.
Декабриин 4-дэ засаг түрын газарта Олониитын ниигэм дээрэ буряад хэлэн тухай зүбшэн хэлсэлгэ боложо байтар, Соколов обогтой ород хүн бодоод, «Буряад Республикада ородууд олонхинь байнабди, тэрээн тухай таанад нэгэшье, ойр зуурашье бү мартагты» — гэжэ занажа, бадашажа, һүрөөтэй шангаар хэлэхэдэнь, би буряад дэгэлээ үмдэхэдөө зүрхэтэй болошоо юм гүб, гэнтэ мэдэхэдээ урда гарашаһан үгэ хэлээб: «Буряад Эхэ орондоо байгаад, түрэһэн газар уһан дээрээ байгаад энэ хүндэ шангаар бадашуулаад, юундэ шугшылдажа уруугаа хараад һуунабта? Үри бэеэ, ашанар зээнэрээ, хойто үетэнөө өөрынгөө түрэл эхэ хэлэндэ һургаха эрхэгүй, юун гэһэн арад гээшэбибди? Эндэ һууһан хүн бүхэн һайса бодолго бодогты… Чимит Цыдендамбаевай «Банзарай хүбүүн Доржо» гэһэн зохёол һүүлшынхиеэ 1964 ондо хэблэгдээ, харин Даширабдан Батожабайн «Төөригдэһэн хуби заяан» роман 1985 ондо һүүлшынхиеэ хэблэгдэһэн байна. 30−50 жэлэй хугасаа соо арадаймнай дээжэ зохёолнууд хэблэгдээгүй байна. Хаанаһаа үхибүүд буряад хэлэндэ дурлахаб даа?
Һүрөөтэ 1937 оной хэлмэгдэлгын жэлнүүдтэ буряад арадай эрхим хүбүүд, басагадые түрмэ шороондо хаажа, хардажа, хюдажа байһан хүнүүд уг унгяараа үгы болоһон гэжэ мэдэнэт. Уг гарбалынь, уг удамынь үндэһөөрөө үгы болонхой. Энээн тухай нютаг бүхэндэ арад зон хөөрэлдэжэл байдаг.
Энээн тухай һайса бодолго бодогты. Мүнөөдэр буряад хэлэеэ үри бэедээ, аша зээнэртээ дамжуулжа шадахаяа байна гүбди? Буряад хэлэ мэдэхэ, үльгэр домогоо уншадаг хүнүүд үсөөржэл байна. Түрэл эхэ хэлэеэ газаашалжа, абарха аршалхын түлөө юушье хэнгүй байһан хүнүүд, түрэһэн эхэеэ газаа абаад, саһан шуурган руу түлхижэ үлдэһэнтэй адли гээшэ".
Декабриин 5-да депутадуудай хуралдаа орожо ябахадань, Арадай Хуралай гэшхүүр дээрэ зогсоод «Буряад хэлэеэ аршалыт даа!» гэжэ ородоор, буряадаар депутадуудта хандажа байхадамни, сагдаа ерээд, эндэһээ зайла, хүгшэн, үгы һааш шамайе «кутузка» абаашахамнай гэхэдэнь, абааша, абааша, агшан зуура соо бүхы дэлхэй дүүрэн интернедээр минии нүхэд мэдээд байха гэхэдэмни, ойром хүрөөгүй. Харин намтай адли «Депутадууд, буряад хэлэ аршалыт!» гэһэн уряатай зогсоһон Сергей Банаевые дуудаха газартань дуудаа, мүшхэхэ газартань мүшхөө һэн.
Наһатай багша хүниие нилээд һанаан үнөөн болгоод, талаан болоходо ухаатай буряад басаган прокурор байжа, гэм зэмэгүй гэжэ шиидхэбэри гаргаһан байна.Буряад хэлэнэй түлөө тэмсээндэ залуушуул олоороо оролсодог боложо байна. Этигэл найдабари түрүүлһэн «Найдал» гэжэ зохидхон нэрэтэй фондын эхи табиһан «Грантнуудай фестиваль» гурбан һара соо үргэлжэлөөд, бидэ мүрысэгшэд нилээд ехэ ажал хэжэ, шүүлтэ, шалгалта гаража, гурбан ехэ дабаа дабажа, 18 зүрхэтэйшүүл илалта туйлажа, мартын 21-дэ Буряад драмын театрай тайзан дээрэ туд тудтаа 20 000, 30 000, 50 000 түхэригэй грантда хүртэбэт гэһэн үнэмшэлгэнүүдые гартаа баряа бэлэйбди.
Түрүүн 100 гаран хүнүүд байгаабди, һагшагдаһаар үлэһэн бидэндэ хөөрэлдөө, заабари, уулзалгануудые эмхидхэжэ, мүрысэгшэдэй ухаан бодол соо бүрилдэжэ байһан хүсэл зорилго ямар аргаар бүтэхэ гээшэб, энэ һанаашалгаа бүтээхын тулада яажа зүб мүрөөр, удхатайгаар грант гээшые бэшэдэг, бэлдэдэг юм гэжэ заажа, һургажа туһалаа юм.
Залуушуулда бэлэн байжашье болоо, харин наһатай болоһон нам шэнги хүндэ энэ тэмсээн гайтайхан лэ байгаа.
«Эрхим Интернет-проект» гэжэ номинацида илахань бэлэгүй байгаа. Юундэб гэхэдэ мүнөө сагай эрилтээр арга боломжонуудые хэрэглэжэ, ухаагаа гүйлгэжэ ажалаа хэхэ, видеобэшэлгэнүүдээ нарин нягтаар, зохидхоноор залгажа табиха гэхэ мэтэ гайтайхан ажал хээбди. Энэ ажалдамни фейсбук соо нүхэд болоһон Марина Юрьевна Белоусова, хүбүүдни Эрдэм Бальжинимаев, Бальжинима Батоев гэгшэд аргагүй ехэ туһаламжа үзүүлээ юм. Гурба дахин шүүгшэдэй урда өөрынгөө «Мүнгэн тобшо» тухай хөөрэхэдөө, буряад дэгэлээ, улаан залаатай малгайгаа үмдөөд, ородшье шүүгшэ байг буряадаараа хэлээд лэ байхадаа, зүрхэтэйш болоноб, ухаамниш һайнаар хүдэлһэн шэнги байгаа һэн.
«Мүнгэн тобшо» сайтаяа харуулхадаа, видеобэшэлгэ, гэрэл зураг, толилолго гээд харуулнаб. Тиихэдээ, Буряад Республика соо хаана юун болоноб ябажал байдагби. 3 сарда Түнхэнэй аймаг, 4 сарда Яруунын, Хориин аймагуудаар, 5 сарда Хурамхаанай аймаг һонин һорьмой бэшээд, Интернедээр дүүрэн табинаб.
Улаан-Yдэ хотын «Солонго» гэhэн хүүгэдэй сэсэрлигтэ hуралсалай ба хүмүүжүүлгын олон шэглэлээр ехэ ажал ябуулагдадаг юм. Эндэ юун һонин бэ гэхэдэ, ород үхибүүд буряадуудһаа бэрхээр, торьдиһогүй шүлэг уншахань гоё байгаа. Энэ сэсэрлигтэ алиш яһанай үхибүүдтэ буряад хэлэ заадаг юм. Сагаалганай үдэрнүүдтэ ошожо Сагаан һарын угтамжа харуулхадань, ород, буряад, татаар хүбүүд басагад буряадаар шүлэг уншажа, дуу дуулажа, юрөөл, магтаал хэлэжэ байхадань, һонирхоод видеобэшэлгэ, гэрэл зурагуудые интернедтэ табихадамни, дэлхэйн булан бүхэнһөө дэмжэлгын мэдээнүүд ерээ һэн. Ородой, буряадай һайндэрнүүдтэ зорюулагдаһан «Сагаалган», ород арадай «Масленица» hайндэрнуудые, «Эдир Гэсэр ба Дангина», «Добрый Молодец и Русская Краса» гэhэн туршалга тэмсээнүүдые бүтээдэг байна. Энэ hайндэрнүүдтэ үхибүүд аба эжытэеэ бэлдэдэг, эдэбхитэй хабаададаг, дуратайгаар бэлиг шадабарияа харуулдаг юм. Мүнөө жэл һургуулида 1-хи ангида һураха үхибүүдээ һургуулинуудта абаашаад, хүүгэдэй сэсэрлигтэ буряад хэлэ үзэһэн, хүбүүндээ буряад хэлэ үзүүлхээ һананабди гэхэдэнь, олон түрэлхидтэ «манай һургуулида буряад хэлэ үзэдэггүй» гэжэ харюу абаад, үхибүүдшье, аба эжыньшье голхорһон ушар байнал даа.
Буряад түрэлхи хэлэнэйнгээ хосорхо туйлдаа хүрөөд байхада, энэ амин шухала асуудалаар юу хэхэ ёһотойбибди? Нэн түрүүн бүлэ соогоо аша гушанартаа зааха, эхэ буряад хэлэндээ эльгэтэйгээр хүмүүжүүлхэ шухала, даяаршалжа байгаа энэ дэлхэй дээрэ өөрын нюур шарайн онсолигоо хадагалжа, би буряад хүн гээшэб, өөрын түхэлтэй, өөрын дуу хүгжэмтэй, өөһэдын эрдэм номтой арад зон гээшэбди гэжэ элирхэйлхэ, буряад хэлэнэй түлөө тэмсэлээ олон улсын хэмжээндэ гаргаха, ондоо арадуудай ухаатай сэсэн хүнүүдтэ хандаха, дэмжэхыень уряалха, дэлхэйн олон арадууд соо гадаада гүрэндэ амидаржа байгаа монголшуудаа уряалха туһалыт даа, дэмжыт даа гэжэ хандаха байгаабди.
Наранай туяа доро алталмалаар харагдадаг алтан шаргал холтоһонһоо боложо Алтаргана гэжэ нэрлэгдэһэн, бута бутаар ургадаг, шарахан сэсэгтэй, түхэреэхэн набшаһатай, ааяма халуунда гандаагүй, намарай ольбондо даараагүй, шэмэрүүн хүйтэндэ хүлдөөгүй, үхэр малда шэмэ тэжээл боложо эдигдээшье һаа, бүхэ үндэһэнһөө дахин ургадаг, үндэһөөрөө үлхэлдэһэн алтаргана, эшэнь татаашье һаа, ходорхогүй,
угзараашье һаа абтахагүй, отолоошье һаа таһархагүй, тиимэл шангаһаа шанга, бүхэһөө бүхэ ургамал буряад арадай Алтаргана нааданай арюун һүлдэ болоһониинь гүн гүнзэгы удхатай байна.
Номгон даруу зантай, тэнигэр уужам сээжэ сэдьхэлтэй, «эмээлтые багтааха эрэшүүлтэй", эльгэ нимгэн эхэнэрнүүдтэй буряад-монголшууд алтарганадаа адлихан бэе бэедээ найдамтай түшэг тулгуури боложо, эбтэй эетэйхэн ажаһуухамнай болтогой! Арюун һүлдэтэ Алтаргана наадамнай мандатугай!
Улаалзай хүбдүүдэй бэри, Сагаангууд омогой
Бальжинимын Намжилма.
«Буриад судлал» академиин сэтгүүлдэ № 5 толилогдоһон юм. 2014 оной
июлиин 16-да Улаан-Баатарта Улас хоорондын эрдэм-шэнжэлгын хуралдаан
болоо һэн. Тэндэ энэ элидхэл хэлээ һэнби.