Можо нютагууд хоорондын «Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл» гэжэ хүдэлөөнэй Зүблэл июниин 10-да Буряад Уласай Үндэһэтэнэй номой санда боложо үнгэрбэ. Тэндэ шухала 3 асуудал зүбшэгдөө. Мүн тиихэдэ буряад зоной аша туһада хубита оруулһан элдэб можо нютагуудта ажалаа эрхимээр эрхилһэн габьяатанда Буряад Уласай анхан байгуулагдаһаар 90 жэлэй ойдо зорюулагдаһан медальнуудые Буряад Уласай засаг түрын Түрүүлэгшын орлогшо Иннокентий Егоров баярай оршондо барюулба.
Габьяатан урмашуулагдаба
— Иимэ һүрөөтэй, нэрэтэй солотой шанда хүртэһэндөө баярлажа байнаб, — гээд «Буряад арадайнгаа урда габьяатай байһанайнгаа түлөө"медаляар шагнагдаһан элитэ найруулагша Цырендоржо Бальжанов баярай үгэ хэлэхэдээ, иигэжэ нэмэбэ: — Би бүхы наһаараа Буряад орондоо соёл түүхэ гээшые дүшөөд жэлдэ абажа ябааб. Һайн даа!
Буряад Уласай анхан байгуулагдаһаар 90 жэлэй ойдо зорюулагдаһан медальнууд Эрхүүгэй можын Оһын аймагай түлөөлэгшэ Александр Дамбуев, Агын Буряадай тойрогто буряад зонойнгоо алдар нэрые дээгүүр абажа ябадаг аха захатан Рэгзэн Цырендоржиев, «Байгал» гэһэн ниигэм хүтэлбэрилдэг Оюна Цыбенова, Красноярск хотодо «Алтан гэрэл» гэһэн хүдэлөөнэй түрүүлэгшэ Виктор Дармаев, «Байгал» театрай директор Дандар Бадлуев гэгшэдэй үбсүүнэй шэмэг болобо. Үшөө тиихэдэ уран зохёолшон Станислав Тулогоевой удха зохёолдо оруулһан хубита үндэрөөр сэгнэгдэбэ.
«Бүгэдэ Буряадай ниигэмэй 100 жэлэй ойдо дашарамдуулан»
Түүхын эрдэмэй доктор Бутид Жалсанова, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй дид-юрэнхылэгшэ Эрдэм Дагбаев гэгшэд буряад зоной урданай түүхэ дээрэ үндэһэлэн, буряад үндэһэтэниие нэгэдүүлһэн удхатай, мүнөө байгааша ВАРК шэнги ниигэм 100 жэлэй саана байгуулагдаһан байна гээд, олоной дуулаһаар байтар хөөрэжэ үгэбэ.
— Бүхэдэлхэйн I дайнай боложо байха үе сагта буряад арад зон горитой хубитаяа Орос гүрэнэй илалта шэрээхэ хэрэгтэ оруулһан байна. Энэ хэрэг бүтээхын тула «Бүгэдэ Буряадай ниигэм» байгуулагдаһан гээшэ, — гэжэ Бутид Жалсанова элидхэбэ. — Буряад араднай алта мүнгэеэ суглуулжа, хархис дайсанаа дараха хэрэгтэ зорюулдаг һэн. Бүгэдэ Буряадай ниигэмые нэрэтэй солотой хамба-ламанар ударидадаг байһан.
Тэрэ сагта урагшатай хүдэлжэ байһан ниигэмэй ажалые мүнөө үедэ ББҮСЭ үргэлжэлүүлжэ байна. Гэсэрэй мянган жэл, Сагаалган, Сурхарбаан, Бүгэдэ Буряадай «Алтаргана» наадые үнгэргэнэбди.
Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй эмхидхэһэн суглаан эхилхэдээ, ород хэлэн дээрэ ябажа байба. Эрдэмтэдэй элидхэлнүүд ута унжагай, бэшэмэл хэлэнэй яряанай хэлэндэ ородоо орёо һэн тула зал соо һуугаашад буса юумэндэ һамааржа, хүлгөөн, хүнхинөөн боложо байгаа. Буряад Уласай Арадай Хуралай депутат Виктор Аюшеев үгэ абаба:
— Бидэ, эндэ сугларһан зон, буряадаараа дуугаржа байха ёһотой байнабди. Саашадаа буряадаараа хөөрэлдэел. Буряад зон 100 жэлэй туршада юу хээб гээд миин шагнажал һуухада, һонигүй байна. Хажуугаарнь хара уһа уужа һуунабди. Аарса, сагаамнай хаанаб? Үнгэрһэн юумэ дурдажал һуунхаар, шангахан ажал хэхэ ёһотой байнабди.
Суглаанай хүдэлмэри саашадаа уһан буряад хэлэн дээрэ үргэлжэлбэ.
«Алтаргана-2016»
Буряад Уласай Соёлой яаманай сайд Тимур Цыбиков элидхэл соогоо онсолбо:
-2016 оной «Алтаргана» өөрын онсо шарайтай байха ёһотой гэжэ бидэ шиидхэһэн байнабди. Тиимэһээ олонии¬тые урижа, һанамжануудыень шагнаабди. Хүн зон ехэ эдэбхитэй байгаа. Баримтата фильмүүдэй конкурсын хажуугаар уран һайханай фильмүүдэй урилдаа эмхидхэе гэһэн дурадхал оробо. Буряад һэеы эгээл эрхим гэр гэһэн конкурсһоо арсажа, һэеы гэр тон түргөөр бодхоог¬шодой мүрысөө эмхидхэе гэнэ. Оньһон, хошоо болон жороо үгэнүүдые бусадһаа олоор мэдэдэг зоноо элирүүлэе. «Дангина» гэжэ урилдаа басагад болон эхэнэрнүүдэй дунда зарлахадаа, буряад шэнжэтэй болгоё. Бүхэдэлхэйн эрилтэнүүдһээ арсая. Мүн тиихэдэ ооһор томохо, ташуур гүрэхэ шадабаританиие олошоруулхын тула тусхай урилдаа зарлая. Буряад бүһэ бүһэлжэ, Улаан-Үдэ хотын арад зониие, айлшадые һургая. Эдэ бүхы мүрысөөнүүд хүхэ мүнхэ тэнгэри доро, хотын гудамжанууд дээрэ үнгэргэгдэхэ байна.
Бүгэдэ Буряадай «Алтаргана» наадан баатар, мэргэшүүлэй ёһотойл һайндэр ха юм даа. Эгээл тиимэ хадань Буряад Уласай Бэеын тамирай агентствэдэ ехэ бэлэдхэл хэгдэжэ байна гээд РАФКИС-ай таһагай дарга Баир Дашибальжиров унаган эхэ хэлэнэйнгээ һайханиие гэршэлбэ:
— Буряад барилдаагаар «Барилдаашанай үзэглэл» гараһан тула дүримүүд бултанда ойлгосотой байха. Мүнөө «Алтар¬ганада» эрэшүүлэй хажууда үхибүүдые барилдуулха һанаатайбди. Багашуул 8 жэндэ барилдаха. Харин һур харбалгын дүримүүдээр арсалдаан июниин 5-да гараа. Анхандаа 30−35 метртэ харбаад дүүрэдэг һаа, мүнөө утын зайе 50 метр, богони зайень 45 метр гээд элирхэйлхэ һанаатайбди. «Алтарганын» найрта эбэр номоор харбадаг ааб даа. Теэд тиимэ номо һуршын үсөөн һэн тула мүнөөнэй материалаар хэһэн номо хэрэглэхые зүбшөөхэ гэжэ оролдонобди. Заримашуул энээниие буруушаана. Мори урилдаандамнай буряад хүлэгүүд оролсохо. Мүн баһа гүйгөөшэ бусад үүлтэртэниие газаалжа болохогүй. Тиимэһээ морид 8 зайда урилдаха болобо. Тэдэнэй 4-дэ буряад хүлэгүүд уласхоорондын хэмжээн дээрэ өөрыгөө харуулха болоно. Олон арадуудай үндэһэн нааданай федераци буряад арадай 3 наада «Алтарганын» үедэ эмхидхэе гээд, дурадхажа байна. Тэдэмнай юун бэ гэхэдэ, буряад шатар, шагай наадан, һээр шаалган. Эдэ наадануудай ябаса тухай буряадаар хөөрэхэнь шухала болоо. Ород хэлэн баһал хэрэглэгдэхэ юм бэзэ.
Энэ элидхэлээ дүүргэхэтэйнь сасуу эндэ тэндэһээ асуудалнууд зэдэлбэ. Арадай Хуралай депутат Виктор Аюшеев иимэ асуудал табиба:
— «Алтарганамнай» Улаан-Үдэ хотын стадион дээрэ болохо. Теэд хүн ааяма халуунда тиишээ ошохоёо зүрхэлхэгүй. Хүн арайл үсөөн байхань гү?
— Зоноо олоор суглуулхын тула бидэ хоол, унда элбэгээр дурадхахабди. Волонтёрнуудые хабаадуулхабди, — гээд Баир Дашибальжиров харюусаба.
— Мори урилдаан Ивалгын аймагта, хүдөөдэ болоно ха юм. Тиишээ хүн хододоо дуратайгаар ошодог, — гээд Виктор Васильевич тэмдэглэхэ зуураа: -Бусад наадануудаа хүдөөдэ хэбэлнай зүб байха байгаа, — гэжэ нэмэбэ.
— Теэд Ивалгын ипподромдо ехэдээл һаа, 4 мянган хүн багтаха. Хотын стадион 10 мянган хүнэй һууритай байна. Тиимэһээ тэрээнһээ зохид газар үгы, — гээд Баир Дашибальжиров өөрынхеэрээл болобо.
2016 ондо Буряадай ниислэл хотын 360 жэлэй ой эмхидхэгдэхэ. Гүрэн түрэ, нютагай засаг зургаан энэ хэрэгтэ горитой мүнгэ шэглүүлээ. «Алтарганын» үедэ театр бүхэндэ үдэшэ бүри һонин-һонин зүжэгүүд, концерт-наадан боложо байха. Тиимэһээ «Алтарганые» Улаан-Үдэдэл хэхэ хэрэгтэй --гээд, Тимур Цыбиков батадхаба.
Харин удаадахи «Алтарганаяа» хүдөөдэ хэбэл, зүйтэй байха гээд, Буряад Уласай засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо Иннокентий Егоров зүбшөөнэ һэн.
Габьяатан урмашуулагдаба
— Иимэ һүрөөтэй, нэрэтэй солотой шанда хүртэһэндөө баярлажа байнаб, — гээд «Буряад арадайнгаа урда габьяатай байһанайнгаа түлөө"медаляар шагнагдаһан элитэ найруулагша Цырендоржо Бальжанов баярай үгэ хэлэхэдээ, иигэжэ нэмэбэ: — Би бүхы наһаараа Буряад орондоо соёл түүхэ гээшые дүшөөд жэлдэ абажа ябааб. Һайн даа!
Буряад Уласай анхан байгуулагдаһаар 90 жэлэй ойдо зорюулагдаһан медальнууд Эрхүүгэй можын Оһын аймагай түлөөлэгшэ Александр Дамбуев, Агын Буряадай тойрогто буряад зонойнгоо алдар нэрые дээгүүр абажа ябадаг аха захатан Рэгзэн Цырендоржиев, «Байгал» гэһэн ниигэм хүтэлбэрилдэг Оюна Цыбенова, Красноярск хотодо «Алтан гэрэл» гэһэн хүдэлөөнэй түрүүлэгшэ Виктор Дармаев, «Байгал» театрай директор Дандар Бадлуев гэгшэдэй үбсүүнэй шэмэг болобо. Үшөө тиихэдэ уран зохёолшон Станислав Тулогоевой удха зохёолдо оруулһан хубита үндэрөөр сэгнэгдэбэ.
«Бүгэдэ Буряадай ниигэмэй 100 жэлэй ойдо дашарамдуулан»
Түүхын эрдэмэй доктор Бутид Жалсанова, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй дид-юрэнхылэгшэ Эрдэм Дагбаев гэгшэд буряад зоной урданай түүхэ дээрэ үндэһэлэн, буряад үндэһэтэниие нэгэдүүлһэн удхатай, мүнөө байгааша ВАРК шэнги ниигэм 100 жэлэй саана байгуулагдаһан байна гээд, олоной дуулаһаар байтар хөөрэжэ үгэбэ.
— Бүхэдэлхэйн I дайнай боложо байха үе сагта буряад арад зон горитой хубитаяа Орос гүрэнэй илалта шэрээхэ хэрэгтэ оруулһан байна. Энэ хэрэг бүтээхын тула «Бүгэдэ Буряадай ниигэм» байгуулагдаһан гээшэ, — гэжэ Бутид Жалсанова элидхэбэ. — Буряад араднай алта мүнгэеэ суглуулжа, хархис дайсанаа дараха хэрэгтэ зорюулдаг һэн. Бүгэдэ Буряадай ниигэмые нэрэтэй солотой хамба-ламанар ударидадаг байһан.
Тэрэ сагта урагшатай хүдэлжэ байһан ниигэмэй ажалые мүнөө үедэ ББҮСЭ үргэлжэлүүлжэ байна. Гэсэрэй мянган жэл, Сагаалган, Сурхарбаан, Бүгэдэ Буряадай «Алтаргана» наадые үнгэргэнэбди.
Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй эмхидхэһэн суглаан эхилхэдээ, ород хэлэн дээрэ ябажа байба. Эрдэмтэдэй элидхэлнүүд ута унжагай, бэшэмэл хэлэнэй яряанай хэлэндэ ородоо орёо һэн тула зал соо һуугаашад буса юумэндэ һамааржа, хүлгөөн, хүнхинөөн боложо байгаа. Буряад Уласай Арадай Хуралай депутат Виктор Аюшеев үгэ абаба:
— Бидэ, эндэ сугларһан зон, буряадаараа дуугаржа байха ёһотой байнабди. Саашадаа буряадаараа хөөрэлдэел. Буряад зон 100 жэлэй туршада юу хээб гээд миин шагнажал һуухада, һонигүй байна. Хажуугаарнь хара уһа уужа һуунабди. Аарса, сагаамнай хаанаб? Үнгэрһэн юумэ дурдажал һуунхаар, шангахан ажал хэхэ ёһотой байнабди.
Суглаанай хүдэлмэри саашадаа уһан буряад хэлэн дээрэ үргэлжэлбэ.
«Алтаргана-2016»
Буряад Уласай Соёлой яаманай сайд Тимур Цыбиков элидхэл соогоо онсолбо:
-2016 оной «Алтаргана» өөрын онсо шарайтай байха ёһотой гэжэ бидэ шиидхэһэн байнабди. Тиимэһээ олонии¬тые урижа, һанамжануудыень шагнаабди. Хүн зон ехэ эдэбхитэй байгаа. Баримтата фильмүүдэй конкурсын хажуугаар уран һайханай фильмүүдэй урилдаа эмхидхэе гэһэн дурадхал оробо. Буряад һэеы эгээл эрхим гэр гэһэн конкурсһоо арсажа, һэеы гэр тон түргөөр бодхоог¬шодой мүрысөө эмхидхэе гэнэ. Оньһон, хошоо болон жороо үгэнүүдые бусадһаа олоор мэдэдэг зоноо элирүүлэе. «Дангина» гэжэ урилдаа басагад болон эхэнэрнүүдэй дунда зарлахадаа, буряад шэнжэтэй болгоё. Бүхэдэлхэйн эрилтэнүүдһээ арсая. Мүн тиихэдэ ооһор томохо, ташуур гүрэхэ шадабаританиие олошоруулхын тула тусхай урилдаа зарлая. Буряад бүһэ бүһэлжэ, Улаан-Үдэ хотын арад зониие, айлшадые һургая. Эдэ бүхы мүрысөөнүүд хүхэ мүнхэ тэнгэри доро, хотын гудамжанууд дээрэ үнгэргэгдэхэ байна.
Бүгэдэ Буряадай «Алтаргана» наадан баатар, мэргэшүүлэй ёһотойл һайндэр ха юм даа. Эгээл тиимэ хадань Буряад Уласай Бэеын тамирай агентствэдэ ехэ бэлэдхэл хэгдэжэ байна гээд РАФКИС-ай таһагай дарга Баир Дашибальжиров унаган эхэ хэлэнэйнгээ һайханиие гэршэлбэ:
— Буряад барилдаагаар «Барилдаашанай үзэглэл» гараһан тула дүримүүд бултанда ойлгосотой байха. Мүнөө «Алтар¬ганада» эрэшүүлэй хажууда үхибүүдые барилдуулха һанаатайбди. Багашуул 8 жэндэ барилдаха. Харин һур харбалгын дүримүүдээр арсалдаан июниин 5-да гараа. Анхандаа 30−35 метртэ харбаад дүүрэдэг һаа, мүнөө утын зайе 50 метр, богони зайень 45 метр гээд элирхэйлхэ һанаатайбди. «Алтарганын» найрта эбэр номоор харбадаг ааб даа. Теэд тиимэ номо һуршын үсөөн һэн тула мүнөөнэй материалаар хэһэн номо хэрэглэхые зүбшөөхэ гэжэ оролдонобди. Заримашуул энээниие буруушаана. Мори урилдаандамнай буряад хүлэгүүд оролсохо. Мүн баһа гүйгөөшэ бусад үүлтэртэниие газаалжа болохогүй. Тиимэһээ морид 8 зайда урилдаха болобо. Тэдэнэй 4-дэ буряад хүлэгүүд уласхоорондын хэмжээн дээрэ өөрыгөө харуулха болоно. Олон арадуудай үндэһэн нааданай федераци буряад арадай 3 наада «Алтарганын» үедэ эмхидхэе гээд, дурадхажа байна. Тэдэмнай юун бэ гэхэдэ, буряад шатар, шагай наадан, һээр шаалган. Эдэ наадануудай ябаса тухай буряадаар хөөрэхэнь шухала болоо. Ород хэлэн баһал хэрэглэгдэхэ юм бэзэ.
Энэ элидхэлээ дүүргэхэтэйнь сасуу эндэ тэндэһээ асуудалнууд зэдэлбэ. Арадай Хуралай депутат Виктор Аюшеев иимэ асуудал табиба:
— «Алтарганамнай» Улаан-Үдэ хотын стадион дээрэ болохо. Теэд хүн ааяма халуунда тиишээ ошохоёо зүрхэлхэгүй. Хүн арайл үсөөн байхань гү?
— Зоноо олоор суглуулхын тула бидэ хоол, унда элбэгээр дурадхахабди. Волонтёрнуудые хабаадуулхабди, — гээд Баир Дашибальжиров харюусаба.
— Мори урилдаан Ивалгын аймагта, хүдөөдэ болоно ха юм. Тиишээ хүн хододоо дуратайгаар ошодог, — гээд Виктор Васильевич тэмдэглэхэ зуураа: -Бусад наадануудаа хүдөөдэ хэбэлнай зүб байха байгаа, — гэжэ нэмэбэ.
— Теэд Ивалгын ипподромдо ехэдээл һаа, 4 мянган хүн багтаха. Хотын стадион 10 мянган хүнэй һууритай байна. Тиимэһээ тэрээнһээ зохид газар үгы, — гээд Баир Дашибальжиров өөрынхеэрээл болобо.
2016 ондо Буряадай ниислэл хотын 360 жэлэй ой эмхидхэгдэхэ. Гүрэн түрэ, нютагай засаг зургаан энэ хэрэгтэ горитой мүнгэ шэглүүлээ. «Алтарганын» үедэ театр бүхэндэ үдэшэ бүри һонин-һонин зүжэгүүд, концерт-наадан боложо байха. Тиимэһээ «Алтарганые» Улаан-Үдэдэл хэхэ хэрэгтэй --гээд, Тимур Цыбиков батадхаба.
Харин удаадахи «Алтарганаяа» хүдөөдэ хэбэл, зүйтэй байха гээд, Буряад Уласай засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо Иннокентий Егоров зүбшөөнэ һэн.