Бүгэдэ Буряадай уласхоорондын «Алтарганар нааданда зориһон бидэнэрэй хоёр гүрэнэй хилэ алхажа гарамсаарнай, Монгол ороной заха хизааргүй уудам тала урдамнай нэмжын харагдаба. Ноб ногоон зүлгэ дээрэ саб сагаан һэеы гэрнүүд сайбалзан харагдана. Адуун һүрэгэй, үхэрнүүдэй, тэмээнүүдэй, хони ямаадай аажамаар бэлшэжэ байхыень харахада, нюдэндэ урин байгаа, эртэ урда сагта элинсэгүүднай иимэхэн зөөдэл байдалтай ажамидаржа байһан байгаа ха даа гэһэн бодол һанаанда ороно. Тиигэбэшье мүнөөнэй малшан айлай эшэгы гэрэй дээбэри дээрэ спутникова антеннэ, газаань хитад трактор, хари гүрэнэй ялагар гоё машина табяатай байхадань, яагаашье хадаа ХХI зуун жэлдэ ажаһуужа байнабди гэжэ ойлгонобди.
Июлиин 21-эй үдэр «Алтаргана-2010» фестивалиин нээлтын үдэр. Стадиониие тойроод жагсаалда бэлдэжэ байһан хүн зониие харахада, угаа һонин байгаа. Зүг бүриһөө ерэһэн буряадууд долоон үнгын һолонго мэтэ элдэб үнгын гоё торгон тэрлигүүдые үмдэнхэй, мүнгэн зүүдхэлээ ханхинуулһан басагад бэреэдые, улаан залаа хиидхүүлһэн малгайтай, энгэртэй гоё дэгэл үмдэнхэй, бүһэдөө мүнгэн хутагануудаа хабшуулһан шамбай шиираг эрэшүүлые, сарюун дорюун үбгэд хүгшэдые, зохидхоноор оёһон татааһатай дэгэлтэй, шүрэ хуба шэмэгтэй үхид хүүхэдые, томоотой алхалалдаһан хүбүүдые харахадаа, ямар сэбэр сэмсэгэр нюур шарайтай, ямар гоё хубсаһатай, ямар омог дорюун буряад арад гээшэбибди гэһэн омогорхол дүүрэн мэдэрэл сэдьхэлдэм түрөө бэлэй.
Монгол ороной тугуудые намилзуулһаар Хэнтэйн аймагайхид, Батшэрээтэ һомонойхид, Булган, Хүбсэгэл, Сэлэнгэ, Түб, Орхон аймагуудай түлөөлэгшэд, удаань Эрхүү можын, Забайкалиин хизаарай, Буряад Республикын, Шэнэхээнэй түлөөлэгшэд һүр жабхаланта алхадалаар жагсаалда гараба, тэдэниие стадион соо байһан хэдэн мянган хүн зон халуун альга ташалгаар угтан байба. «Алтарганын» айлшадые Монголой Республикын премьер-министр С. Батболд, соёлой министр С. Отгонбаяр гэгшэд хүндэлэн амаршалба. Фестивалиин гимнын хүгжэм доро «Алтаргана-2010» нааданай туг бодхоогдоходонь, сээжэ сэдьхэлээ уяруулан, баяртайнууд ёһолон зогсобобди. Гэр бүлөөрөө нүүжэ ябаһан буряадууд элдэб наһанай хүнүүд, үхибүүд ходоог тэргэдэ һууһан, стадионой талмай нара зүб тойроһоор гаража ерэбэ. Түрүүшын тэргэдэ Монголой суута дуушан, Дэмбэрэлын Жаргалсайхан һуунхай, «Мэндэ ама-оор!» гэжэ дуу дуулан байхадань, жаргал зоболон, баяр уйдхар, түрмэ шорон, зөөдэл хахасал — юу үзөөгүйб даа энээхэн зуун жэл соо манай буряад арад гэһэн бодол толгойдомни эжэлүүдгүй ороод, тэсэжэл байһан зүрхэмни хайрлаһандаа хайлашахадал гээд, халуун нулимса хасарыем хайража байгаа бэлэй.
Буряадуудай «Алтаргана» нааданиие иимэ һайханаар, иимэ гүрэн түрын үндэр хэмжээндэ эмхидхэһэн Монгол гүрэнэй засаг түрэдэ баяр баясхалан хүргэхэ ёһотойбди. «Алтаргана-2010» нааданай үедэ Монгол гүрэнэй телевидениин бүхы шахуу каналаар һайндэр тухай дамжуулга харуулжа байгаа. Монголдо ажаһуудаг буряадууд тухай, буряадуудай зан заншал, ёһо гурим, хубсаһа хунар, уг гарбал, түүхэ тухай хэдэн һонин дамжуулгануудые хаража баярлааб. Харин интервью үгэхэдөө, заримашуул (Доржо Болотов Агаһаа), Батор Дугаров (Москваһаа) ородоор хэлэжэ байхадань, шада-яда буряадаараа хэлэхэеэ яашоошье гээшэб даа гэжэ голхормоор байгаа һэн. Энээн тухай абяагүй байхаар бэшэл даа.
Июлиин 22-ой үдэр «Буряад хүнэй нэгэ үдэр» гэһэн аман зохёолой бүлгэмүүдэй мүрысөө хаража үнжэбэб. Заал соо нэгэшье сүлөө һуури үгы, харагшад ямаршье томо жюриһөө өөрэгүй, дуу дуулахадаа зүб аялгална гү, зан заншал зүб харуулна гү, гэхэ мэтэ шүүжэ шалгажа, анхаралтай шагнажа байгаа һэн. Тайзан дээрэ дуу дуулахадань, дахаад гүнгэнэхэшье хүнүүд олон.
Ивалгын аймагай «Гуламта» аман зохёолой бүлгэм һонин ёһо заншал харуулаа. Урдань бэри хүн гэрэй баруун хажууда гараха эрхэгүй байһан, хүгшэрхэдөө хадам эжынь бэриингээ хорюул таһалжа, гал гуламтын эзэн эхэнэр болобош гэһэн заншал бүтээдэг байһан байгаа. Хүгшэн хүршэ һамгадаа дуудаад, гал гуламтадаа һү, сагаан эдеэ, тоһо үргэнэ, гал заяашадаа мүргэнэ, энэ һонин заншалые ивалгынхид шадамар бэрхээр харуулжа шадаһан байна.
Бэшүүрэй аймагай Харлан нютагһаа үндэр наһатай гурбан хүгшэд, орден медаляа зүүнхэй, залуушуулдаа ёһо заншал, оньһон үгэ, таабари, урданай дуу заана, холо газарые холо гэнгүй, «Алтаргана» наадандаа ерээд, залуушуулаар ана-мана мүрысэжэ байхадань баясамаар. Улаан-Үдэ хотын аман зохёолой «Тоонто» бүлгэм ямар ёһо заншал харуулхаяа һанааб — ойлгохын аргагүй, алтан худагы худындаа айлшаар бууна, бэлэг мориёо харахаа ерээб гэнэ, тиигэжэ байтараа, ангуушадые агнуурида үдэшөөн болоно, ангуушадай ан олзолһон тухай ута унжагай хөөрөөн, үльгэршэн хуур дээрэ наадана, үльгэр түүрээнэ, шашаг унжагай, сагтнай дүүрээ гэһэн донгодолго жюриһээ абаба.
Захааминайхид «Гал заяашамнай» гэжэ наада харуулжа, хүрэл медальда хүртэһэн байна. Тус бүлгэм хонгоодор буряадуудай зан заншал, ёһо гурим, дуу хатар һэргээжэ, харуулжа, залуу үетэндөө заажа, дамжуулжа байдаг юм гээд захааминайхидай наада хараһан хүнүүд магтан хэлэнэд.
Улаан-Баатар хотын «Жэргэмэл» бүлгэм шүүр шэдэлсэхэ наада харуулба. Шүүр шэдэгдэһэнэй һүүлээр, шүүр бэдэрһэн болоод, хүбүүн басаган хоёр харанхыда уулзана, дахяад хэзээ уулзахабибди гэжэ болзолдоно."Болзоон" гэжэ урданай буряад дуун соностоно. Урда сагта дурлалсаһан хоёр залуушуул хүнүүдэй нюдэн дээрэ уулзаха аргагүй байгаа, тиигээд шүүр шэдэлсэдэг нааданай үедэ үгэеэ ойлголсодог, үгэ хүүрээ андалдадаг, заримдаа хуби заяанай, наһанай хэрэг бүтээдэг байгаа ха юм.
Шэнэхээнэйхид буряад арадай түрэ хурим харуулба. Хадамда гараһан басаганай үһыень хахалжа, хоёр гүрэлөө болгон гүрэнэ, һамган дэгэл, уужа үмэдхүүлээд, бэриеэ шүтэжэ ябаһан бурхандаа, тахижа ябаһан гал гуламтадаа, аба эжыдээ мүргүүлнэ. Уусын дууе хүнэй уяршахоор гоёор дуулаба. Сэдьхэлээ гаргажа дуулаһан дууе зүрхэеэ шэмшэрүүлэн соносожо, үнэн зүрхэнһөө хэлэһэн үреэл үгэнүүдыень шагнахадаа, наада хаража байһанаа мартажархёод, үнэхөөрөө, түрэ дээрэ түрэшэлжэ байһан шэнгеэр үзэгдэбэ.
Агын тойрогой гурбан коллективүүдэй харуулһан наада хужарлан харахадаа, ажалынь мүлижэрхиһэн юм шэнги өө-мөөгүй тодо, хурса удхатай, дуулаһан дуунуудынь удхаараа таараһан, нилээхэн ехэ
бэлэдхэл хээтэй гэжэ эли бодо ойлгохоор. «Таанад яахадаа иимэ бэлэдхэл һайтай, ходол түрүү һуури эзэлжэл байгшабта?» гээд манай Буряад Республикын соёлшодой илалта туйлаагүйдэнь урмаа хухарһандаа, дүү басаганһаа асуубаб. Дүүмни Агын тойрогой Могойтын соёлой байшанай директор Цырегма Бальжинимаевна Нанзатова: «Алтарганын» дүүрэхэдэ, бидэ удаадахи «Алтарганадаа» бэлдэжэ эхилдэгбди, ажалнай таһалгаряагүй үргэлжэлжэ байдаг, тиигээд аман зохёолой бүлгэмэй эдэбхитэд хэжэ байһан ажалдаа уран бүтээлшээр, зохёохы үүсхэлтэйгээр хандадаг юм" гээд хэлээ һэн.
Июлиин 23-ай үдэшэ Улаан-Баатарай гүрэнэй соёлой байшан соо «Алтаргана» нааданай Гала-концерт ба түгэсхэлэй баяр ёһолол болобо. Ёһололой үедэ «Алтаргана» нааданай эмхидхэлэй комитедэй түрүүлэгшэ, Монголой правительствын гэшүүн, соёлой, һуралсалай, эрдэм ухаанай министр Отгонбаяр баярай үгэнүүдые хэлээд, России гүрэнэй Забайкалиин хизаарай губернатор Равиль Гениатулинда «Алтарганын» туг дамжуулба.
— Монгол ороной түб Улаан-Баатар хотодо Бүгэдэ Буряадуудай «Алтаргана» наадан ехэ үндэр хэмжээндэ үнгэрбэ гээшэ. Бидэ 2012 ондо энэ һайхан наадаяа түгэс бэлэдхэлтэйгээр, гоё һайханаар, үндэр хэмжээндэ бүтээхэ гэжэ оролдохобди. Хоёр жэл болоод манай Үбэр Байгалай дэбисхэр дээрэ уулзалгада Та олониие уринабди, — гээд Равиль Гениатулин хэлэбэ.
«Баабай Чингис изагууртай Байгалай буряад-монголшууд» гээд суута Бимбажаб дуушанай һүр жабхалантайгаар дуугаа эхилхэдэнь, заал соо һууһан хүнэй шагнажа байхадань, урма зориг бадаруулһан, һүр һүлдэ үргэһэн энэ дуунай аялга буряад арадай нэгэн гээшэб гэһэн мэдэрэл, бахархал, омогорхол, баяр түрүүлэн зүрхэ сэдьхэлыемнай доһолгоон байгаа бэлэй.
Намжилма БАЛЬЖИНИМАЕВА.
Авторай фото-зурагууд.
2011 оной февралиин 17-ой «Буряад Үнэн». № 6 (21 803).
Июлиин 21-эй үдэр «Алтаргана-2010» фестивалиин нээлтын үдэр. Стадиониие тойроод жагсаалда бэлдэжэ байһан хүн зониие харахада, угаа һонин байгаа. Зүг бүриһөө ерэһэн буряадууд долоон үнгын һолонго мэтэ элдэб үнгын гоё торгон тэрлигүүдые үмдэнхэй, мүнгэн зүүдхэлээ ханхинуулһан басагад бэреэдые, улаан залаа хиидхүүлһэн малгайтай, энгэртэй гоё дэгэл үмдэнхэй, бүһэдөө мүнгэн хутагануудаа хабшуулһан шамбай шиираг эрэшүүлые, сарюун дорюун үбгэд хүгшэдые, зохидхоноор оёһон татааһатай дэгэлтэй, шүрэ хуба шэмэгтэй үхид хүүхэдые, томоотой алхалалдаһан хүбүүдые харахадаа, ямар сэбэр сэмсэгэр нюур шарайтай, ямар гоё хубсаһатай, ямар омог дорюун буряад арад гээшэбибди гэһэн омогорхол дүүрэн мэдэрэл сэдьхэлдэм түрөө бэлэй.
Монгол ороной тугуудые намилзуулһаар Хэнтэйн аймагайхид, Батшэрээтэ һомонойхид, Булган, Хүбсэгэл, Сэлэнгэ, Түб, Орхон аймагуудай түлөөлэгшэд, удаань Эрхүү можын, Забайкалиин хизаарай, Буряад Республикын, Шэнэхээнэй түлөөлэгшэд һүр жабхаланта алхадалаар жагсаалда гараба, тэдэниие стадион соо байһан хэдэн мянган хүн зон халуун альга ташалгаар угтан байба. «Алтарганын» айлшадые Монголой Республикын премьер-министр С. Батболд, соёлой министр С. Отгонбаяр гэгшэд хүндэлэн амаршалба. Фестивалиин гимнын хүгжэм доро «Алтаргана-2010» нааданай туг бодхоогдоходонь, сээжэ сэдьхэлээ уяруулан, баяртайнууд ёһолон зогсобобди. Гэр бүлөөрөө нүүжэ ябаһан буряадууд элдэб наһанай хүнүүд, үхибүүд ходоог тэргэдэ һууһан, стадионой талмай нара зүб тойроһоор гаража ерэбэ. Түрүүшын тэргэдэ Монголой суута дуушан, Дэмбэрэлын Жаргалсайхан һуунхай, «Мэндэ ама-оор!» гэжэ дуу дуулан байхадань, жаргал зоболон, баяр уйдхар, түрмэ шорон, зөөдэл хахасал — юу үзөөгүйб даа энээхэн зуун жэл соо манай буряад арад гэһэн бодол толгойдомни эжэлүүдгүй ороод, тэсэжэл байһан зүрхэмни хайрлаһандаа хайлашахадал гээд, халуун нулимса хасарыем хайража байгаа бэлэй.
Буряадуудай «Алтаргана» нааданиие иимэ һайханаар, иимэ гүрэн түрын үндэр хэмжээндэ эмхидхэһэн Монгол гүрэнэй засаг түрэдэ баяр баясхалан хүргэхэ ёһотойбди. «Алтаргана-2010» нааданай үедэ Монгол гүрэнэй телевидениин бүхы шахуу каналаар һайндэр тухай дамжуулга харуулжа байгаа. Монголдо ажаһуудаг буряадууд тухай, буряадуудай зан заншал, ёһо гурим, хубсаһа хунар, уг гарбал, түүхэ тухай хэдэн һонин дамжуулгануудые хаража баярлааб. Харин интервью үгэхэдөө, заримашуул (Доржо Болотов Агаһаа), Батор Дугаров (Москваһаа) ородоор хэлэжэ байхадань, шада-яда буряадаараа хэлэхэеэ яашоошье гээшэб даа гэжэ голхормоор байгаа һэн. Энээн тухай абяагүй байхаар бэшэл даа.
Июлиин 22-ой үдэр «Буряад хүнэй нэгэ үдэр» гэһэн аман зохёолой бүлгэмүүдэй мүрысөө хаража үнжэбэб. Заал соо нэгэшье сүлөө һуури үгы, харагшад ямаршье томо жюриһөө өөрэгүй, дуу дуулахадаа зүб аялгална гү, зан заншал зүб харуулна гү, гэхэ мэтэ шүүжэ шалгажа, анхаралтай шагнажа байгаа һэн. Тайзан дээрэ дуу дуулахадань, дахаад гүнгэнэхэшье хүнүүд олон.
Ивалгын аймагай «Гуламта» аман зохёолой бүлгэм һонин ёһо заншал харуулаа. Урдань бэри хүн гэрэй баруун хажууда гараха эрхэгүй байһан, хүгшэрхэдөө хадам эжынь бэриингээ хорюул таһалжа, гал гуламтын эзэн эхэнэр болобош гэһэн заншал бүтээдэг байһан байгаа. Хүгшэн хүршэ һамгадаа дуудаад, гал гуламтадаа һү, сагаан эдеэ, тоһо үргэнэ, гал заяашадаа мүргэнэ, энэ һонин заншалые ивалгынхид шадамар бэрхээр харуулжа шадаһан байна.
Бэшүүрэй аймагай Харлан нютагһаа үндэр наһатай гурбан хүгшэд, орден медаляа зүүнхэй, залуушуулдаа ёһо заншал, оньһон үгэ, таабари, урданай дуу заана, холо газарые холо гэнгүй, «Алтаргана» наадандаа ерээд, залуушуулаар ана-мана мүрысэжэ байхадань баясамаар. Улаан-Үдэ хотын аман зохёолой «Тоонто» бүлгэм ямар ёһо заншал харуулхаяа һанааб — ойлгохын аргагүй, алтан худагы худындаа айлшаар бууна, бэлэг мориёо харахаа ерээб гэнэ, тиигэжэ байтараа, ангуушадые агнуурида үдэшөөн болоно, ангуушадай ан олзолһон тухай ута унжагай хөөрөөн, үльгэршэн хуур дээрэ наадана, үльгэр түүрээнэ, шашаг унжагай, сагтнай дүүрээ гэһэн донгодолго жюриһээ абаба.
Захааминайхид «Гал заяашамнай» гэжэ наада харуулжа, хүрэл медальда хүртэһэн байна. Тус бүлгэм хонгоодор буряадуудай зан заншал, ёһо гурим, дуу хатар һэргээжэ, харуулжа, залуу үетэндөө заажа, дамжуулжа байдаг юм гээд захааминайхидай наада хараһан хүнүүд магтан хэлэнэд.
Улаан-Баатар хотын «Жэргэмэл» бүлгэм шүүр шэдэлсэхэ наада харуулба. Шүүр шэдэгдэһэнэй һүүлээр, шүүр бэдэрһэн болоод, хүбүүн басаган хоёр харанхыда уулзана, дахяад хэзээ уулзахабибди гэжэ болзолдоно."Болзоон" гэжэ урданай буряад дуун соностоно. Урда сагта дурлалсаһан хоёр залуушуул хүнүүдэй нюдэн дээрэ уулзаха аргагүй байгаа, тиигээд шүүр шэдэлсэдэг нааданай үедэ үгэеэ ойлголсодог, үгэ хүүрээ андалдадаг, заримдаа хуби заяанай, наһанай хэрэг бүтээдэг байгаа ха юм.
Шэнэхээнэйхид буряад арадай түрэ хурим харуулба. Хадамда гараһан басаганай үһыень хахалжа, хоёр гүрэлөө болгон гүрэнэ, һамган дэгэл, уужа үмэдхүүлээд, бэриеэ шүтэжэ ябаһан бурхандаа, тахижа ябаһан гал гуламтадаа, аба эжыдээ мүргүүлнэ. Уусын дууе хүнэй уяршахоор гоёор дуулаба. Сэдьхэлээ гаргажа дуулаһан дууе зүрхэеэ шэмшэрүүлэн соносожо, үнэн зүрхэнһөө хэлэһэн үреэл үгэнүүдыень шагнахадаа, наада хаража байһанаа мартажархёод, үнэхөөрөө, түрэ дээрэ түрэшэлжэ байһан шэнгеэр үзэгдэбэ.
Агын тойрогой гурбан коллективүүдэй харуулһан наада хужарлан харахадаа, ажалынь мүлижэрхиһэн юм шэнги өө-мөөгүй тодо, хурса удхатай, дуулаһан дуунуудынь удхаараа таараһан, нилээхэн ехэ
бэлэдхэл хээтэй гэжэ эли бодо ойлгохоор. «Таанад яахадаа иимэ бэлэдхэл һайтай, ходол түрүү һуури эзэлжэл байгшабта?» гээд манай Буряад Республикын соёлшодой илалта туйлаагүйдэнь урмаа хухарһандаа, дүү басаганһаа асуубаб. Дүүмни Агын тойрогой Могойтын соёлой байшанай директор Цырегма Бальжинимаевна Нанзатова: «Алтарганын» дүүрэхэдэ, бидэ удаадахи «Алтарганадаа» бэлдэжэ эхилдэгбди, ажалнай таһалгаряагүй үргэлжэлжэ байдаг, тиигээд аман зохёолой бүлгэмэй эдэбхитэд хэжэ байһан ажалдаа уран бүтээлшээр, зохёохы үүсхэлтэйгээр хандадаг юм" гээд хэлээ һэн.
Июлиин 23-ай үдэшэ Улаан-Баатарай гүрэнэй соёлой байшан соо «Алтаргана» нааданай Гала-концерт ба түгэсхэлэй баяр ёһолол болобо. Ёһололой үедэ «Алтаргана» нааданай эмхидхэлэй комитедэй түрүүлэгшэ, Монголой правительствын гэшүүн, соёлой, һуралсалай, эрдэм ухаанай министр Отгонбаяр баярай үгэнүүдые хэлээд, России гүрэнэй Забайкалиин хизаарай губернатор Равиль Гениатулинда «Алтарганын» туг дамжуулба.
— Монгол ороной түб Улаан-Баатар хотодо Бүгэдэ Буряадуудай «Алтаргана» наадан ехэ үндэр хэмжээндэ үнгэрбэ гээшэ. Бидэ 2012 ондо энэ һайхан наадаяа түгэс бэлэдхэлтэйгээр, гоё һайханаар, үндэр хэмжээндэ бүтээхэ гэжэ оролдохобди. Хоёр жэл болоод манай Үбэр Байгалай дэбисхэр дээрэ уулзалгада Та олониие уринабди, — гээд Равиль Гениатулин хэлэбэ.
«Баабай Чингис изагууртай Байгалай буряад-монголшууд» гээд суута Бимбажаб дуушанай һүр жабхалантайгаар дуугаа эхилхэдэнь, заал соо һууһан хүнэй шагнажа байхадань, урма зориг бадаруулһан, һүр һүлдэ үргэһэн энэ дуунай аялга буряад арадай нэгэн гээшэб гэһэн мэдэрэл, бахархал, омогорхол, баяр түрүүлэн зүрхэ сэдьхэлыемнай доһолгоон байгаа бэлэй.
Намжилма БАЛЬЖИНИМАЕВА.
Авторай фото-зурагууд.
2011 оной февралиин 17-ой «Буряад Үнэн». № 6 (21 803).