АРАД ТҮМЭНӨӨ НЭГЭДҮҮЛҺЭН, АСА БҮХЭТЭЙ “АЛТАРГАНА”

«Алтаргана-2014″ урлаг, спортын олон улсын Наадам» гэжэ нэрлэгдэһэн Бүгэдэ буряад угсаатанай хуралдаан Монголой Хэнтийн аймагай Дадал һомондо июлиин 18−19 үдэрнүүдтэ үндэр хэмжээндэ наярба. Буряад Республикын 300-д хүнүүд эндэ хабаадаа. Бүхы дээрээ манайхиин 8 медаль гэртээ асаржа, арад зоноо баярлуулба.

«Амияа долоо дахин худалдаад…»

Бурядай түлөөлэгшэд Дадал һомон хүрэтэр хүндэ харгы гаталжа гараа гээд абаһаар лэ хэлэхэ шухала. Юуб гэхэдэ, Улаан-Баатарһаа Чингис хот хүрэтэр харгы 350 километр асфальт хушагдаһанай удаа, 275 модо харгые харгы гэхээр хүндэ байгаа. Тиимэһээ, Дадал һомон хүрэһэн бүхы хүнүүд бэе бэеэ хүнгэн бэшэ харгы дабаһанһаар амаршалхадань гайхалгүй байгаа.

Манайшье республикын сэтгүүлшэдэй бүлэг «Алтаргана» харахаа, нютагайнгаа зондо тэрээн тухай хөөрэжэ үгэхэ зорилготойгоор Дадал һомон мүн лэ ошоһон байна. Буряадай телевидени болон радиогой, «Мир-Бурятия» болон «Ариг Ус» телеканалнуудай, «Информ Полис» ба «Буряад үнэн» хэблэлэй байшаануудай сурбалагшад иимэ хүндэ, ами наһанай эри дээгүүр гараһан аяншалгын удаа нэгэ бага бэе бэедээ дүтэ болоо гээд хэлэбэл алдуу болохогүй.

Чингис хотоһоо гараад, сурбалагшадай ябаһан автобус монголой захагүй тала дээрэ төөрижэ, тэндээ хонохо саг ерээ. Харин гэдэргээ бусалгын харгы бүри хүндэ байгаа. Юуб гэхэдэ, сүүтхэ соо ороһон хура бороо «өөрын ажал хээ» ааб даа. Зарим автобусууд, автомашинанууд шабарта һуужа, хүмэрилдэн алдан байжа ябаа.

Буряадай мэдээжэ уран зохёолшо, театральна ажаябуулагша Николай Шабаевай хэлэһээр, хоёр үдэр зобоходоо бүхы наһанай тэмдэг болгоод ябаха хэрэггүй. «Мүнөөнэй найр наадан удха шанараараа үндэр юумэн ааб даа. 20 жэл урда Дадал һомонойхиид иимэ гоё фестиваль зохёон байгуулжа, мүнөө болотор дээшэнь үргэжэ ябаһаниие нэн түрүүн сэгнэхэ хэрэгтэй. Гэхэтэй хамта, бүхы Монгол туургата арадай эгээл үндэр ехэ хаан Чингис Богдын түрэһэн нютагта ерэһэндээ сэгнэхэ байнабди», — гээд Николай Шабаев һанамжална.

Түүхэтэ нютаг лэ

Дадал һомон хадаа Монгол ороной зүүн хойто талада байдаг нютаг юм. Тэндэ оройдоол 2 мянга гаран хүн ажаһууна.

Энэ нютагта Чингисхан түрэһэн намтартай. Дэлюун болдог хадаа олон тоото хүн зоной ябадаг һүзэгтэй газар болонхой. Эгээл эндэ Чингисхан дэлхэй дээрэ мүндэлөө гэжэ эрдэмтэд тайлбарилаа.

Чингисханай түрэһөөр 800 жэлэй ойн тэмдэглэхэ үедэ Дадал һомоной урда захада оршодог гурбан нуурай хажуудаа 11 метр үндэртэй хүшөө бодхоогдоо бэлэй. Уридшалан хэлээ һаа, иимэ гоё газарта үльгэршэдэй, уран зохёолшодой мүрысөөнүүд болоо.

Түүхын баримта харахада энэ нютаг руу буряадууд 18-дахи зүүн жэлэй һүүл багаар 19-дэхиин эхеэр нүүжэ ерэһэн байна.

Энэ нютаг тухай Буряадай түлөөлэгшэд һайн һанамжатай гэртээ бусаа.

Тимур Цыбиков, Буряад Республикын соёлой министр: Дадал сомондо хэды үсөөн ажаһуугшад байбашье, 10 гаран мянган айлшадые угтажа абажа шадаа. Тэндэхи соёлой байшан һэльбэн шэнэлэгдээ, харин хажуудань үшөө нэгэ байшан бодхоогдоо. Арад зон өөрынгөө газаа зосоо мүн лэ ехэ ажал хээ, гэрынгээ хаяа, хашаа хорёонуудаа шэрдэжэ, айлшадай нюдэ хужарлуулаа. Харин түб үйлсэдэнь зайн гал оруулагдаа. Үнэхөөрөөшье, энэ «Алтарганада» бүхы хабаадагшад эндэхи газарай, байгалиин хүсэ шадабари бэедээ шэнгээжэ абаа.

Нина Токуренова, Россин Арадай артист: Арад зониинь даруухан зантай байна гэжэ харааб, маанадта адли «һүй-һай» гээд гүйлдэнэгүй. Тэдэ хөөрхэнөөр энеэгээд, тобшоор юумэеэ хэлээд ябана.

Ёһо заншалаа һэргээлгэ эндэһээ эхитэй

Дадал һомон хадаа ганса Чингисханай нютаг гээд суутай бэшэ, мүн бүхы буряадуудай «Алтаргана» фестиваль эндэһээ эхиеэ абана гээд мэдээжэ. 20 жэлэй саанахана эгээл түрүүшын буряад дуунай мүрысөөн тэндэ наяраа бэлэй.

«Алтаргана» нааданай эхиндэ ябалсаһан Бальжинимын Дулмажаб түрүүшын наада элеэр һанана. «Хаа-яагуур тараһан буряад угсаатаниие суглуулха зорилготойгоор дуунай мүрысөө эмхидхэһэн байнабди. Ямар нэрэ үгэхэ тухайгаа ехэ арсалдаан болоодхёо. Олон тоото нэрэнүүд сооһоо Алтаргана шэлэгдээ. Ямаршье сагта, хура бороотойшье, саһа шуургантайшье байхадань алтарганамнай ургажал байдаг. Мүн газар хаташоод байхада энэ ургамалнай мүн лэ сэсэглэн талын шэмэг болодог. Манай буряад угсаатантай адли, хэды сагай эрилтэдэ хашагдабашье, дэлхэй дээрэһээ үгы болоногүй бшуу даа», — гээд Бальжинимын Дулмажаб аятайгаар ойлгуулан хөөрэнэ.

Мүнөө жэлэй нааданай нээлгын баяр ёһололдо анха түрүүшынхиеэ «Алтарганые» зохёоһон Бальжинимы Дулмажабта Монгол гүрэнэй дээдэ шан барюулагдаба.

20 жэл соо «Алтарганын» хүгжэлтэ тухай хүшөө-стелла Дадал һомоной түбтэ һаяхана нээгдэһэн байна. 1994 онһоо абаад хоёр жэлдэ нэгэ дахин болодог найр наадан аргагүйгөөр дэлгэрһэн байна. 20 жэл саада тээ оройдоол 20 гаран буряад дуушад сугларжа, «Алтарганын» эхи табиһан байна.

Хоёрдохи уулзалга баһа Хэнтэйн аймагта эмхихэгдэжэ, Биндэр һомондо «Алтаргана» сэсэглээ. Эндэ Хэнтэйн аймагай бүхы 9 һомонуудай, Россиин Агын автономито тойрогой болон Монголой бусад аймагуудая 62 түлөөлэгшэд хабаадалсаа.

Гурбадахи наадан мүн лэ Хэнтэйн аймагта үнгэржэ, дуунай дүрбэн шэглэлээр илагшад тодороо. 100 гаран хүнүүд хабадаһан түүхэтэй. Дорнод аймагай угтан абаһан дүрбэдэхи нааданай урдахана анха түрүүшынхиеэ Улаан-Баатар хотодо буряад ёһо заншалаар эрдэмэй-практическэ бага суглаан эмхидхэгдээ.

Табадахи наадан хадаа Монголой хилэ гаталжа, Агын тойрогто болоһон юм. Энэ «Алтарганада» сугларагшад ганса дуугаа хангюурдаад гэртээ бусаа бэшэ, мүн өөрынгөө түүхэ, соёл тухай үргэнөөр хөөрэлдэжэ, спортын зүйлнүүдээр түрүүшынхиеэ мүрысөө.

Улаан-Үдэдэ болоһон зургаадахи «Алтаргана» мүн лэ өөрын онсо илгаатай байгаа. Буряад Республикын ниислэл хотодо найр нааданай гимн анха түрүүшынхиеэ зэдэлээ, тэрээниие манай мэдээжэ дуушан Галина Шойдагбаева гүйсэдхэһэн түүхэтэй.

Удаань Эрхүү, Улаан-Баатар хотонуудта, Ага нютагта «Алтаргана» олон тоото буряад угсаатаниие суглуулаа. 2014 ондо найр нааданай мүндэлһөөр 20 жэлтэй дашарамдуулан, «Алтарганые» Дадал һомон баһа угтан абаба.

Дадал һомон дорюунаар айлшадаа угтаал даа

Ойн баярта «Алтаргана» Монгол ороной улсын сайд (премьер-министр) Алтанхуягай дали доро болобо гээд хэлэхэ шухала.

Бүгэдэ буряад угсаатанай түүхэ, ёһо заншал һэргээжэ хүгжөөхэ зорилгоёо «Алтаргана» алдаагүй байһанаа үшөө дахин гэршэлбэ гээшэ. Үндэр наһатай зоной һанамжаар, түрүүшын наадануудта буряад хубсаһа үмдэжэ ябаһан хүнүүд тон үсөөн байгаа бшуу. Харин мүнөө наһатайшье, залуушье арад зон буряад гоё хубсаһаа үмдэнхэй ябана.

Оройдоол 2 мянга гаран ажаһуугшадтай Дадал һомон 10 мянга гаран айлшадые үндэр хэмжээндэ угтажа абахадань гайхалтайшье байгаа. Эндэ Монголой аймагуудһаа, Хитадай Шэнэхээн нютагһаа, России гүрэнэй Буряад оронһоо, Агаһаа, Эрхүү можоһоо, Москва, Красноярск, Санкт-Петербург, Нерюнгри хотонуудһаа айлшад олоор буугаа. Харин Англиһаа ерэһэн буряадууд харагдаа.

Нээлгын баяр ёһололдо Монголой премьер-министр Алтанхуяг амаршалгын һайхан үгэнүүдые хэлээ. Харин Россиии Федеральна суглаанай түрүүлэгшэ Валентина Матвиенкын амаршалгын бэшэг тэрэл суглаанай гэшүүн Баяр Жамсуев сугларагшадта дамжуулба.

Хэнтэйн аймагай, Дадал һомоной соёлшодой бэлдэһэн найрай нээлгын концерт-наадан олоной анхарал ехэтэ татаба. Тэндэ буряад угсаатанай байра байдал, ёһо заншал һайнаар харуулагдаа.

— «Алтаргана» хадаа буряад арадай нэгэдэлгын һайндэр, соёл болбосоролые хамтаруулан, урма зоригоор бадаран хүгжэхын эшэ үндэһэн гээшэ. Аса бүхэтэй алтарганын үндыжэ дээшээ ургаһандал, хоорондымнай, харилсаа холбоон, ёһо заншалнай, нэгэдэлнай улам бэхижэн мандаха болтогой, — гэжэ Буряад Республикын соёлой министр Тимур Цыбиков хэлэнэ.

Нээлгын баяр ёһолой үедэ олон жэл соо «Алтаргана» нааданай үнгэргэлгэдэ өөрын онсо хубита оруулжа ябаһан хүн зондо шагналнууд барюулагдаа. Тэрэ тоодо Буряад Уласай Надежда Галсановна Донсорунова оролсоо, «Алтаргана» фестиваль хүгжөөлгэдэ аша габьятайгаар ябаһанай медаль тэрээндэ зүүлгэгдэбэ.

Надежда Донсорунова: Дадал сомондо бүхы юумэн, хүнүүд, байра байшанууд, ами агаар бүхыгөөрөө буряад үнэртэй байна. Үшөө эндэ ошожо иимэ ехэ шагнал абахадаа мүн лэ ехээр баярлааб. Юуб гэхэдэ, минии абын аха дүүнэр 20-дохи зуун жэлэй хүндэ байдалтай 20-д онуудаар Хэнтэйн аймаг гаража ошоһон түүхэтэй. Тиигэжэ тэдэнэй гэр бүлэдэ дэлхэй дээрэ мэдээжэ бас хоолойтой дуушан Пурэвдорж мүндэлһэн байна. Тиимэһээ, иимэ һайхан нютагһаа бэрхэнүүд зон урган гарадаг гэжэ ходо һанадагби.

Тэндэ сугларһан буряад арадай һүри һүлдэ агаараар таража, тэрээниие амисхажа ябахада ямар гоё гээшэб. Харин эндэхи хүн зоной энебхилэл холын харгыһаа эсэшэһэн, сухалдашаһан һанаа бодолнуудымнай тараажа, бүхы маанадай зосоохие дайраа. Дадал сомоной ажаһуугшад буряад хубсаһан соогоо эхынгээ үмэй соо байһандал харагдаа. Харин түрэл хэлэеэ алдаагүй тэндэхи хүнүүдтэ доро дохихо хэрэгтэй.

Ойн баярта фестивалиин программада 10 мүрысөөн оруулагдаа. Үльгэр түүрээшэдэй, арадай болон эстрадна дуунай, «Дангина» басагадай, буряад хубсаһанай, уран шүлэг зохёолшодой, арадай урлалай мүрысөөнүүд буряад ёһо заншалаа һэргээжэ, хүгжөөжэ ябаһые харуулаа. Мүн тиихэдэ «Буряад хүнэй нэгэ үдэр» жэлһээ жэлдэ сугларагшадые гайхуулна. Теэд, ямар буряад найр «Эрын гурбан наадангүй» үнгэрхэб даа.

Борис БАЛДАНОВ,

Авторай фотозурагууд.

Улаан-Үдэ — Улаан-Баатар — Дадал һомон — Улаан-Баатар — Улаан-Үдэ.