«Алтаргана» гэһэн буряадуу дай уласхоорондын фестивальда адли удхатай хэмжээ ябуулгану уд баһа бии юм. Жэшээнь, 1992 ондо Финно-угорско арадуудай бүхэдэлхэйн түрүүшын конгресс болоһон байна.
Тэрэ гэһээр хэдэн конгресс үнгэргэгдөө. Энэ хэмжээ ябуулга ехэнхидээ Россиин дэбисхэр дээ рэ эмхидхэгдэдэг юм. Юуб гэбэл, финно-угорско арадуудай олонхинь (коми, удмурт, марий, мордва) ма най гүрэндэ ажаһуудаг. Конгрессэй хэмжээндэ конференцинүүд, семи нарнууд, «дүхэриг шэрээнүүд», фести вальнууд үнгэргэгдэдэг. Мүн тиихэдэ 90-ээд онуудһаа хойшо Россида фин но-угорско арадуудай уласхоорондын фольклорно фестивальнууд эмхид хэгдэдэг.
Хараад үзэхэдэ, эдэ хоёр хэмжээ ябуулганууд түхэлөөрөө ондоошог шье һаа, удхаараа болон зорилгоороо дүтэрхынүүд. Түрэл хэлэеэ хамгаал ха, соёл болон ёһо заншалаа һэргээхэ хэрэгтэ гүрэнэй засагай зургаануудта туһалха зорилго табигдана гээшэ ааб даа. Тиин Финно-угорско арадуудай конгресстэ Россиин Президент Вла димир Путин, Финляндиин Президент Т. Халонен, Венгриин премьер-ми нистр Ф. Дюрчан хабаадаһан. Энэнь тус хэмжээ ябуулгада ехэ анхаралай хандуулагдадагые гэршэлнэ бшуу.
Манай «Алтаргана» һайндэрые һэргээлгын 20 жэлэй түүхэ зарим тэды тобшолол гэхэ гү, али дүн гар гаха хүсэл түрүүлнэ. Магад, үнэн бодото байдалыень дүүрэнээр ха руулжа шадахагүйб. Тиибэ яабашье туршаһуу.
1994 ондо Дадал сомондо үнгэргэгдэһэн түрүүшын «Алтаргана» угай һайндэрэй удхатай болон дуунай мүрысөөнэй түхэлтэй һэн. Үнгэрһэн 20 жэлэй туршада тэрэ «эзэлдэг» дэ бисхэрээ үргэдхэжэ, уласхоорондын хэмжээндэ гараа, бэлдэлгэ болон үнгэргэлгэдэнь гүрэнэй байгуулга нууд хабаададаг болоо. Зарим ай магууд ехэ-ехэ делегацяар ерэжэ, бүхы шахуу мүрысөөнүүдтэ амжалта туйлажа, хамагай түрүүшүүл боло дог. Теэд байгша ондо Дадал со мондо үнгэргэгдэһэн «Алтарганада» Буряадай нэгэшье аймагай делегаци хабаадаагүй.
Ушар тиимэһээ саашадаа энэ хэм жээ ябуулгада хабаадалгын эрилтэ зүбшэн хэлсэхэ шухала — мэдүүлгэ ба ридаг түхэлөөр гү, али баталагдаһан журамаар гү?
Хэрбээ түрүүшын арга шэлэбэл (мэдүүлгэнүүдээр болон хүрэжэ ерэл гээр), һайндэрнай «арадай» гэһэн уд хадаа одоол таараха, зүгөөр эмхид хэгшэдтэ үлүү ажал, бэрхэшээлнүүд нэмэхэ. Хоёрдохи арга шэлэбэл (заабол эртээнһээ баталагдаһан мэдүүлгэнүүдээр), ноёд һайдай саарһа гуурһанһаа дулдыдалгатай холбоотой дутуу дунданууд дай ралдаха. Тиимэһээ эдэ хоёр аргые бүгэдөөрөө хэлсэжэ, хамтын шиидхэ бэри абаха хэрэгтэй.
«Алтарганын» 20 жэлэй түүхын тур шада мүрысөөнүүдэйнь тоо нилээд олошороо, зариманиинь бүри зан шалта болонхой. Олонхи лауреадууд эндэл хабаадаһанайнгаа ашаар үргэн зондо мэдээжэ болоо, суурхаа, «ехэ тайзан» руу замаа нээгээ.
Зүгөөр мүрысөөн бүхэндэ шүүһэн болон шүүгдэһэн тала гэжэ бай даг һэн тулань сэдьхэлээ ханаагүй, гомдоһон зон гэжэ баһал бии юм ааб даа. Теэд фестивалиин үндэһэн удха — хэзээ нэгэтэ ниитэ нэгэн байһан аад, бэе бэеһээ һалгаагдаһан арадай ээлжээтэ уулзалга, нэгэдэлгэ, бэе бэ етэеэ харилсалга ха юм. Иимэ ушар та «Алтарганамнай» бидэндэ ямар удхатайб гэжэ дахин бодожо үзэхэ хэрэгтэй. Хэрбээ харилсалгын удха шанартай хэмжээ ябуулга болон бэе бэетэеэ холбоогоо бэхижүүлгын тал май һаань, мүрысөөн эндэ гол һуури эзэлхэ ёһогүй.
Жэшээнь, урдахи болон мүнөөнэй «Алтарганын» барилдаанай мүры- сөөнэй илагшад тад ондоонууд. Юуб гэбэл, оройдоол хоёр жэл соо барил даанай дүримүүд ехээр хубилшоо. Хэн тэдэнииень һэлгээ юм — мэдэ хэ юумэн үгы. Бусад конкурснуудай дүнгүүдтэ баһал асуудалнууд гарана. Илагшадые элирүүлхэ дүрим булта най һанаанда тааранагүй. Мэргэжэл тэ жюри хэрэгтэй гэһэн һанамжанууд бии.
Яагаад эдэ бүхы дутуу дундану удаа усадхалтайб? «Алтарганын гаа» саашанхи уулзалгануудые ашаг үрэтэйгөөр, туһатайгаар үнгэргэхын тула тодорхой дурадхалнуудые шаг наха дуран хүрэнэ. Магад, юуень бэ даа нэмэхэ, хубилгаха, үргэдхэхэ хэ рэгтэй гү? Эндэ онсо тэмдэглэлтэй гэ хэдэ, тус хэмжээ ябуулга политикаһаа гадуур байха ёһотой. Хабаадагшадай, залуушуулай һанамжа ехэ шухала. Ганса соёлой һалбариин ноёд һайд энээниие шиидхэжэ шадахагүй, зоной хүсэн, сэсэн үгэ хэрэгтэй.
Дэлхэйн арадуудай бэе бэетэеэ хо лисолдон, үндэһэ яһатанайнгаа онсо шэнжэнүүдые алдажа байһанайнь хойшолонгууд, түрэл хэлэеэ марта хын аюул — эдэ шиидхэгдээгүй асуу далнууд гансашье буряадуудта бэшэ, дэлхэйн бусад арадуудташье хабаа тай.
«Алтарганамнай» дахяад һэргээг- дэжэ, гүрэнэй хэмжээндэ, мүн ти ихэдэ эрдэмтэдэй, зохёохы хүдэл- мэрилэгшэдэй, залуушуулай дэмжэлгэдэ хүртөө гэжэ ойлгобол най, шалтагаан-хойшолоной холбоон бодото дээрээ гүнзэгы байха. Энээн тухай мэдээжэ философ, уран зохёол шон Александр Зиновьевой һанамжа ехэ һонин. Арадуудые бэе бэетэеэ хо лисолдон, үндэһэ яһатанайнгаа онсо шэнжэнүүдые «хаягты» гэһэн уряагай үнэн зорилгонь тиимэ һайтай бэшэ. Илангаяа американецууд һүүлэй хэ дэн арбаад жэлнүүдэй туршада бүхы дэлхэйн соёлой болон ухаан бодо лой хэмжээе өөрынгөө хэмжүүр бо лотор унагаахаяа оролдоходоо, нэгэ гүрэнэй хүтэлбэритэй дайда оршом зохёохо хүсэл табина.
Би статьягайнгаа эхиндэ Финно- угорско арадуудай конгресс тухай бэшээ һэм. Тиин Владимир Путин энэ хэмжээ ябуулгада үндэр сэгнэл тэ үгөөд, Росси шэнги олон арадууд тай гүрэнэй хүсэнүүдэй нэгэн хадаа үндэһэ яһатануудай һанаа сэдьхэл дэнь таарамжатай зохид байдал гээ шэ гэжэ тэмдэглээ юм.
Тиимэһээ «Алтарганын» тамирай болон зохёохы мүрысөөнүүдһээ га дуур һайн фермерскэ ажахынуудай, бага болон дунда хэмжээнэй олзын хэрэг эрхилэлгын предприятинуудай ажал хэрэгүүдтэй, һургуулида буряад хэлэ заалгын, багшанарай колледж болон БГУ-да буряад хэлээр мэргэ жэлтэдые бэлдэлгын хүдэлмэритэй танилсуулгын хэмжээ ябуулгануудые нэмэхэ хэрэгтэй гэжэ һанагдана.
Үнгэрһэн «Алтарганын» үедэ тус фестивалиие һэргээһэн болон үргэдхэһэн хүнүүдтэ баярай үгэнүүд тон зүб зорюулагдаа. Тиин мүнөө энэ хэмжээ ябуулгые бүри үндэр шата да гаргажа, буряадуудай ажаһуудаг бүхы гүрэнүүдые нэгэдүүлхэ зорилго табиха шухала.
Түгэсхэлдөө иимэ юумэндэ ан харал татаха дуран хүрэнэ: минии һанамжаар, ерээдүйн фестивальнуу дай залуушуулай болон эдиршүүлэй секцинүүдэй хүдэлмэри эмхидхэлгын асуудал дээрэ бодомжолхо шухала, конференцинүүдые ходо үнгэргэдэг болохо хэрэгтэй. Тиигэжэ бүхы шиидхэгдээгүй асуудалнуудаа, зорил гонуудаа дүүрэнээр зүбшэн хэлсэхэ болонобди.
Дэлхэйн арадуудай бэе бэетэеэ хо лисолдон, үндэһэ яһатанайнгаа онсо шэнжэнүүдые алдажа байһанайнь хойшолон нилээд аюултай. Ушар тиимэһээ «Алтарганаяа» һэргээһэмнай одоол абаралнай байжа магадгүй.
Цыденжап БАТУЕВ, Буряад Улсын Арадай Хуралай Регионууд хоорондын холбоонуудай, үндэһэ яһатанай асуудалнуудай, залуушуулай политикын, олониитын болон шажан мүргэлэй нэгэдэлнүүдэй талаар хорооной түрүүлэгшэ.
Тэрэ гэһээр хэдэн конгресс үнгэргэгдөө. Энэ хэмжээ ябуулга ехэнхидээ Россиин дэбисхэр дээ рэ эмхидхэгдэдэг юм. Юуб гэбэл, финно-угорско арадуудай олонхинь (коми, удмурт, марий, мордва) ма най гүрэндэ ажаһуудаг. Конгрессэй хэмжээндэ конференцинүүд, семи нарнууд, «дүхэриг шэрээнүүд», фести вальнууд үнгэргэгдэдэг. Мүн тиихэдэ 90-ээд онуудһаа хойшо Россида фин но-угорско арадуудай уласхоорондын фольклорно фестивальнууд эмхид хэгдэдэг.
Хараад үзэхэдэ, эдэ хоёр хэмжээ ябуулганууд түхэлөөрөө ондоошог шье һаа, удхаараа болон зорилгоороо дүтэрхынүүд. Түрэл хэлэеэ хамгаал ха, соёл болон ёһо заншалаа һэргээхэ хэрэгтэ гүрэнэй засагай зургаануудта туһалха зорилго табигдана гээшэ ааб даа. Тиин Финно-угорско арадуудай конгресстэ Россиин Президент Вла димир Путин, Финляндиин Президент Т. Халонен, Венгриин премьер-ми нистр Ф. Дюрчан хабаадаһан. Энэнь тус хэмжээ ябуулгада ехэ анхаралай хандуулагдадагые гэршэлнэ бшуу.
Манай «Алтаргана» һайндэрые һэргээлгын 20 жэлэй түүхэ зарим тэды тобшолол гэхэ гү, али дүн гар гаха хүсэл түрүүлнэ. Магад, үнэн бодото байдалыень дүүрэнээр ха руулжа шадахагүйб. Тиибэ яабашье туршаһуу.
1994 ондо Дадал сомондо үнгэргэгдэһэн түрүүшын «Алтаргана» угай һайндэрэй удхатай болон дуунай мүрысөөнэй түхэлтэй һэн. Үнгэрһэн 20 жэлэй туршада тэрэ «эзэлдэг» дэ бисхэрээ үргэдхэжэ, уласхоорондын хэмжээндэ гараа, бэлдэлгэ болон үнгэргэлгэдэнь гүрэнэй байгуулга нууд хабаададаг болоо. Зарим ай магууд ехэ-ехэ делегацяар ерэжэ, бүхы шахуу мүрысөөнүүдтэ амжалта туйлажа, хамагай түрүүшүүл боло дог. Теэд байгша ондо Дадал со мондо үнгэргэгдэһэн «Алтарганада» Буряадай нэгэшье аймагай делегаци хабаадаагүй.
Ушар тиимэһээ саашадаа энэ хэм жээ ябуулгада хабаадалгын эрилтэ зүбшэн хэлсэхэ шухала — мэдүүлгэ ба ридаг түхэлөөр гү, али баталагдаһан журамаар гү?
Хэрбээ түрүүшын арга шэлэбэл (мэдүүлгэнүүдээр болон хүрэжэ ерэл гээр), һайндэрнай «арадай» гэһэн уд хадаа одоол таараха, зүгөөр эмхид хэгшэдтэ үлүү ажал, бэрхэшээлнүүд нэмэхэ. Хоёрдохи арга шэлэбэл (заабол эртээнһээ баталагдаһан мэдүүлгэнүүдээр), ноёд һайдай саарһа гуурһанһаа дулдыдалгатай холбоотой дутуу дунданууд дай ралдаха. Тиимэһээ эдэ хоёр аргые бүгэдөөрөө хэлсэжэ, хамтын шиидхэ бэри абаха хэрэгтэй.
«Алтарганын» 20 жэлэй түүхын тур шада мүрысөөнүүдэйнь тоо нилээд олошороо, зариманиинь бүри зан шалта болонхой. Олонхи лауреадууд эндэл хабаадаһанайнгаа ашаар үргэн зондо мэдээжэ болоо, суурхаа, «ехэ тайзан» руу замаа нээгээ.
Зүгөөр мүрысөөн бүхэндэ шүүһэн болон шүүгдэһэн тала гэжэ бай даг һэн тулань сэдьхэлээ ханаагүй, гомдоһон зон гэжэ баһал бии юм ааб даа. Теэд фестивалиин үндэһэн удха — хэзээ нэгэтэ ниитэ нэгэн байһан аад, бэе бэеһээ һалгаагдаһан арадай ээлжээтэ уулзалга, нэгэдэлгэ, бэе бэ етэеэ харилсалга ха юм. Иимэ ушар та «Алтарганамнай» бидэндэ ямар удхатайб гэжэ дахин бодожо үзэхэ хэрэгтэй. Хэрбээ харилсалгын удха шанартай хэмжээ ябуулга болон бэе бэетэеэ холбоогоо бэхижүүлгын тал май һаань, мүрысөөн эндэ гол һуури эзэлхэ ёһогүй.
Жэшээнь, урдахи болон мүнөөнэй «Алтарганын» барилдаанай мүры- сөөнэй илагшад тад ондоонууд. Юуб гэбэл, оройдоол хоёр жэл соо барил даанай дүримүүд ехээр хубилшоо. Хэн тэдэнииень һэлгээ юм — мэдэ хэ юумэн үгы. Бусад конкурснуудай дүнгүүдтэ баһал асуудалнууд гарана. Илагшадые элирүүлхэ дүрим булта най һанаанда тааранагүй. Мэргэжэл тэ жюри хэрэгтэй гэһэн һанамжанууд бии.
Яагаад эдэ бүхы дутуу дундану удаа усадхалтайб? «Алтарганын гаа» саашанхи уулзалгануудые ашаг үрэтэйгөөр, туһатайгаар үнгэргэхын тула тодорхой дурадхалнуудые шаг наха дуран хүрэнэ. Магад, юуень бэ даа нэмэхэ, хубилгаха, үргэдхэхэ хэ рэгтэй гү? Эндэ онсо тэмдэглэлтэй гэ хэдэ, тус хэмжээ ябуулга политикаһаа гадуур байха ёһотой. Хабаадагшадай, залуушуулай һанамжа ехэ шухала. Ганса соёлой һалбариин ноёд һайд энээниие шиидхэжэ шадахагүй, зоной хүсэн, сэсэн үгэ хэрэгтэй.
Дэлхэйн арадуудай бэе бэетэеэ хо лисолдон, үндэһэ яһатанайнгаа онсо шэнжэнүүдые алдажа байһанайнь хойшолонгууд, түрэл хэлэеэ марта хын аюул — эдэ шиидхэгдээгүй асуу далнууд гансашье буряадуудта бэшэ, дэлхэйн бусад арадуудташье хабаа тай.
«Алтарганамнай» дахяад һэргээг- дэжэ, гүрэнэй хэмжээндэ, мүн ти ихэдэ эрдэмтэдэй, зохёохы хүдэл- мэрилэгшэдэй, залуушуулай дэмжэлгэдэ хүртөө гэжэ ойлгобол най, шалтагаан-хойшолоной холбоон бодото дээрээ гүнзэгы байха. Энээн тухай мэдээжэ философ, уран зохёол шон Александр Зиновьевой һанамжа ехэ һонин. Арадуудые бэе бэетэеэ хо лисолдон, үндэһэ яһатанайнгаа онсо шэнжэнүүдые «хаягты» гэһэн уряагай үнэн зорилгонь тиимэ һайтай бэшэ. Илангаяа американецууд һүүлэй хэ дэн арбаад жэлнүүдэй туршада бүхы дэлхэйн соёлой болон ухаан бодо лой хэмжээе өөрынгөө хэмжүүр бо лотор унагаахаяа оролдоходоо, нэгэ гүрэнэй хүтэлбэритэй дайда оршом зохёохо хүсэл табина.
Би статьягайнгаа эхиндэ Финно- угорско арадуудай конгресс тухай бэшээ һэм. Тиин Владимир Путин энэ хэмжээ ябуулгада үндэр сэгнэл тэ үгөөд, Росси шэнги олон арадууд тай гүрэнэй хүсэнүүдэй нэгэн хадаа үндэһэ яһатануудай һанаа сэдьхэл дэнь таарамжатай зохид байдал гээ шэ гэжэ тэмдэглээ юм.
Тиимэһээ «Алтарганын» тамирай болон зохёохы мүрысөөнүүдһээ га дуур һайн фермерскэ ажахынуудай, бага болон дунда хэмжээнэй олзын хэрэг эрхилэлгын предприятинуудай ажал хэрэгүүдтэй, һургуулида буряад хэлэ заалгын, багшанарай колледж болон БГУ-да буряад хэлээр мэргэ жэлтэдые бэлдэлгын хүдэлмэритэй танилсуулгын хэмжээ ябуулгануудые нэмэхэ хэрэгтэй гэжэ һанагдана.
Үнгэрһэн «Алтарганын» үедэ тус фестивалиие һэргээһэн болон үргэдхэһэн хүнүүдтэ баярай үгэнүүд тон зүб зорюулагдаа. Тиин мүнөө энэ хэмжээ ябуулгые бүри үндэр шата да гаргажа, буряадуудай ажаһуудаг бүхы гүрэнүүдые нэгэдүүлхэ зорилго табиха шухала.
Түгэсхэлдөө иимэ юумэндэ ан харал татаха дуран хүрэнэ: минии һанамжаар, ерээдүйн фестивальнуу дай залуушуулай болон эдиршүүлэй секцинүүдэй хүдэлмэри эмхидхэлгын асуудал дээрэ бодомжолхо шухала, конференцинүүдые ходо үнгэргэдэг болохо хэрэгтэй. Тиигэжэ бүхы шиидхэгдээгүй асуудалнуудаа, зорил гонуудаа дүүрэнээр зүбшэн хэлсэхэ болонобди.
Дэлхэйн арадуудай бэе бэетэеэ хо лисолдон, үндэһэ яһатанайнгаа онсо шэнжэнүүдые алдажа байһанайнь хойшолон нилээд аюултай. Ушар тиимэһээ «Алтарганаяа» һэргээһэмнай одоол абаралнай байжа магадгүй.
Цыденжап БАТУЕВ, Буряад Улсын Арадай Хуралай Регионууд хоорондын холбоонуудай, үндэһэ яһатанай асуудалнуудай, залуушуулай политикын, олониитын болон шажан мүргэлэй нэгэдэлнүүдэй талаар хорооной түрүүлэгшэ.